مقالات
 

چکیده                                                                                                                
مقاله «بررسی عملکرد پدافند هوایی در سال آخر جنگ تحمیلی» با استفاده از روش تاریخی- توصیفی و به کمک اسناد و مدارک کتابخانه‌ای در پی پاسخ به این سوال است که «عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی چگونه بوده است؟
حمله ناجوان‌مردانه عراق پس از پذیرش قطعنامه 598 و سپس همکاری با منافقین در حمله به ایران، نمونه کامل تجاوز و عدم پایبندی به تعهدات بین‌المللی است.
 در عملیات مرصاد، پدافند هوایی و نیروی هوایی از جمله سازمان‌های نظامی بودند که عمل‌کرد مناسبی از خود به جای گذاشتند و به خوبی در برابر تجاوز منافقین و بعثی‌ها ایستادگی کردند. هدف قرار دادن چندین فروند هواگرد عراقی، هدایت هواپیماهای خودی برای مقابله با هواگردهای عراقی و... از جمله اقدامات پدافند هوایی در عملیات مرصاد به شمار می‌رود.
کارکنان سایت رادار سوباشی با ایستادگی و انجام وظیفه تا آخرین لحظه زندگی، نام خود و پدافند هوایی را تا همیشه تاریخ جاودانه کردند. پاک‌سازی آسمان منطقه نبرد از هواگردهای بعثی، منجر به تسریع موفقیت نیروهای سطحی ایرانی در برابر منافقین شد. پاسخگویی به این سئوال که «عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی چگونه بود؟» مد نظر پژوهشگر است. برای پاسخ‌گویی به این سئوال و نگارش این مقاله، از اسناد و مدارک موجود، یادداشت‌ها و دست‌نوشته‌های نفرات شاخص عملیات مرصاد، مصاحبه با پیشکسوتان نهاجا و پدافند هوایی و... بهره گرفته شده است. 
واژگان کلیدی: پدافند هوایی، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران ، عملیات مرصاد، سوباشی
 
1.    مقدمه
عملیات مرصاد در بین عملیات‌های انجام شده در سال‌های جنگ تحمیلی از ویژگی‌هایی برخوردار است که آن را متمایز از همه عملیات‌های دفاع مقدس کرده است. حمله منافقین با حمایت بعثی‌ها در صورت موفقیت، ضربه‌ای سخت‌تر از شکست در برابر خود بعثی‌ها برای ایران اسلامی رقم می‌زد. در صورت ورود منافقین به شهرهای عمده کشور، جدا کردن دوست از دشمن امکان‌پذیر نبود. منافقین بر این خیال خام بودند که دیگر ارتش و سپاه پاسداران توان دفاع از کشور را نداشته و جایگاه مردمی نظام اسلامی نیز به زوال کشیده شده است.
خیال خام منافقین با کینه‌توزی و ساده‌لوحی بعثی‌ها همراه شد تا در نهایت شکستی تاریخی بر بعثی‌ها و منافقین تحمیل شود. با درخشش فاشا، نیروی هوایی و پدافند هوایی از ماه‌ها قبل پیش‌بینی چنین حمله‌ای را کرده بودند. لذا با آمادگی بیشتر به مقابله با منافقین پرداختند. 
خلبانان نیروی هوایی، هوانیروز و کارکنان پدافند هوایی با هماهنگی بالای عملیاتی موفق به پاکسازی آسمان منطقه نبرد شدند تا مقاومت و حتی پیشروی نیروهای خودی در برابر منافقین با سهولت بیشتر انجام شود.
یکی از سازمان‌های مهم نظامی حاضر در عملیات مرصاد، پدافند هوایی بود که با تلاش و ایستادگی مثال‌زدنی موفق به انجام وظایف خود (تجسس، کشف، شناسایی، ره‌گیری، درگیری و انهدام) شد. بیشترین شهید و مجروح پدافند هوایی در سال‌های دفاع مقدس، در این عملیات تقدیم ایران اسلامی شد.
2.    بیان مسأله
مسئله اصلی این است که :
عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی چگونه بود؟
3.    اهمیت و ضرورت
سال آخر جنگ تحمیلی برای پدافند هوایی دارای جایگاه ویژه‌ای است. حماسه سایت راداری سوباشی در این سال رقم خورد. در این سال بیشترین شهید و مجروح توسط پدافند هوایی تقدیم ایران اسلامی شد.
بررسی و مطالعه عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی، ضمن ثبت و ضبط بخش مهمی از تاریخ سازمانی تأثیرگزار بر سرنوشت کشور، منجر به اعمال مدیریت دانش و انتقال تجربه به نسل جوان‌تر خواهد شد. همچنین نگارش رشادت‌های کارکنان پدافند هوایی منجر به نشر ارزش‌های دفاع مقدس خواهد شد.
 
4.    4. هدف و سوال تحقیق
هدف این پژوهش بررسی اجمالی عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی است. لذا سوالی که محقق به دنبال پاسخ گویی آن می‌باشد این است که «عملکرد پدافند هوایی ایران در سال آخر جنگ تحمیلی چگونه بود؟»
5.    روش تحقیق 
این مقاله با استفاده از اسناد و مدارک کتابخانه‌ای و به روش تاریخی- توصیفی مورد نگارش واقع شد.
 
 
7. مبانی نظری تحقیق:
عملیات‌های انجام شده در سال آخر جنگ تحمیلی
در سال پایانی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران( از 31 شهریور 1366 الی 30 مرداد 1367)، عملیات‌های آفندی نصر9 (اول آذرماه 1366)، آفندی بیت المقدس 2 ( 25 دی ماه 1366)، آفندی والفجر 10 ( 24 اسفند 1366)، آفندی مهدی (عج) ( اول فروین 1367)، آفندی بیت المقدس 5 ( 20 فروردین 1367)، پدافندی فاو (28 فروردین 1367)، پدافندی شلمچه (4 خرداد 1367)، پدافندی جزایرمجنون (4 تیر 1367)، پدافندی طلائیه – کوشک (4 تیر 1367) ، پدافندی فکه – شرهانی(21 تیر 1367)، پدافندی تمرچین(29 تیر 1367)، پدافندی طلائیه-کوشک (31 تیر 1367)، پدافندی قصر شیرین( 31 تیر 1367)، پدافندی شمال مهران (31 تیر 1367)، آفندی مرصاد (3 مرداد 1367)، پدافندی شرهانی (30 مرداد 1367) و...  انجام شد. ( جعفری، 1394: 146 الی 161)
عملیات‌های ذکر شده در مناطقی انجام شد که پوشش راداری پدافند هوایی ایران در آن مناطق دارای احاطه بود. در تعدادی از عملیات‌ها پدافند هوایی موفق به ساقط کردن تعدادی از هواگردهای عراقی شد. به عنوان مثال در عملیات والفجر 10 تعداد 10 فروند هواپیما و یک فروند بالگرد عراقی توسط دفاع هوایی ایران ساقط شد. (جعفری، 1394: 148)
 اما عملیات مرصاد دارای ویژگی‌های منحصر به فردی برای پدافند هوایی است. در این عملیات، پدافند هوایی بیش از سایر عملیات‌ها شهید و مجروح داده است. پدافند هوایی به دلیل پیش‌بینیِ حمله منافقین، غافلگیر نشد و موفق به انجام وظیفه معین خود شد. رویداد مهم شهادت تعداد 19 نفر از بهترین کارکنان راداری پدافند هوایی در سایت رادار سوباشی در این عملیات رقم خورد. تعداد زیادی از کارکنان پایور و وظیفه پدافند هوایی در درگیری مستقیم با منافقین در مرکز پشتیبانی پدافند هوایی در اسلام آباد به شهادت رسیدند. 
تهاجم گسترده منافقین به ایران
آیت الله هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود از عملیات مرصاد روند تهاجم عراق و سپس منافقین را این گونه شرح داده است:
« ارتش عراق پس از اعلام موافقت ایران با قطعنامه ۵۹۸، در دو جبهه جنوبی و میانی به طور هم زمان حمله کرد. در جبهه جنوب هدف، تصرف اهواز و حداقل تصرف خرمشهر بود که تلاش دشمن را نیروهای سپاه و بسیج عقیم گذاردند. اما در جبهه میانی هدف دشمن زمینه سازی برای هجوم سازمان منافقین بود. در این جبهه ارتش عراق با حمله به خطوط پدافندی خودی، آنها را سرگرم کرده بود تا نیروهای منافقین بتوانند از نقطه دیگری، پس از شکسته شدن خط به وسیله ارتش عراق، حرکت خود را آغاز کنند . بدین ترتیب پس از شکسته شدن خط خودی در منطقه سرپل ذهاب در حمله ارتش عراق، نیروهای منافقین بدون آنکه با مانعی روبرو باشند، سوار بر خودروها به سوی کرمانشاه حرکت کردند و تا تنگه پیش رفتند . با پیش فرض منافقین و صدام چنانچه پذیرش قطعنامه، سقوط اعتبار و اقتدار امام  کرمانشاه حرکت کردند و تا تنگه «چهار زبر» پیش رفتند. با پیش فرض منافقین و صدام چنانچه پذیرش قطعنامه، سقوط اعتبار و اقتدار امام و نظام را در پی داشت و نیروهای منافقین به پیروزی هایی می رسیدند، عراق می‌توانست از موضع طرف پیروز، شرایط خود را بر ایران دیکته کند و جنگ را به پایان ببرد. از سوی دیگر، در حالی که هنوز توقف حملات عراق در جنوب قطعی نشده بود، بخشی از مدافعان جنوب راهی غرب کشور می شدند تا به سرکوب حملات عراق و منافقین بپردازند...»
از جمله موارد اصلی همکاری و پشتیبانی عراق از منافقین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- پشتیبانی هوائی اعم از بالگردهای توپ‌دار و هواپیماهای جنگنده جهت بمباران مواضع دفاعی و مراکز تجمع نیروهای ایرانی 
2- حمله هوائی به پایگاه های هوائی نوژه همدان و دزفول جهت از کار انداختن توان عملیاتی این دو پایگاه 
3- واگذاری اطلاعات مسیر و ترتیب نیرو
در خصوص حمله نیروی هوایی عراق به پایگاه‌های هوائی نوژه همدان و دزفول باید گفت؛ از کار انداختن توان عملیاتی این پایگاه‌ها به معنای از کار افتادن تسلط ایران بر آسمان منطقه نبرد بود. بنا بر این اجرای این بخش از نقشه حمله به ایران برای بعثی‌ها بسیار مهم بود .
مریم سنجابی از مسئولان سازمان منافقین در مورد عملیات مرداد 1367و حمایت عراق از تهاجم منافقین گفته است:
«… درصبح روز سوم مرداد طبق برنامه طرح ریزی شده یگان ها با سرعت و از طریق جاده آسفالته به سمت عمق پیش رفته بودند. در حالی که مناطق غرب با آتش پدافند و نیروی هوایی عراق پشتیبانی می‌شد، ابتدا شهرهای کرند و اسلام آباد تسخیر شد ولی نیروها چون قصد پیشروی تا تهران را داشتند! توقف نمی‌کردند… پس از ۱۵۰ کیلومتر پیشروی و عبور از گردنه پاتاق در مسیر کرمانشاه به دشت وسیعی به نام حسن آباد در نزدیکی کرمانشاه رسیدند.»
امیر سرتیپ پردیس که در عملیات مرصاد به عنوان خلبان حضور و مسئولیت فرماندهی پایگاه سوم شکاری همدان را بر عهده داشت، در خاطرات خود به حملات هوایی عراق علیه ایران هم زمان با حمله منافقین، چنین اشاره می کند. «در همین زمان که منافقین وارد خاک ما شده بودند، دولت عراق هم در پشتیبانی از حرکت آنها اقدام به بمباران پایگاه هوایی نوژه و مناطق پروازی آن کرده بود، آنها از بمب‌های خوشه‌ای تأخیری ساخت فرانسه با هواپیماهای میراژ استفاده کرده بودند...» (پردیس، 1388: 126)
هواپیماهای نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سوم مرداد 1367 ضمن درگیری هوایی با هواپیماهای عراقی موفق به سرنگون ساختن یک فروند میگ-23 عراقی شدند.  بمباران‌های پی در پی ستون منافقین منجر به از هم گسیختگی سازمانی منافقین شد. (بهنام گهر،1390: 135)
پدافند هوایی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی با بهره‌گیری از ایستگاه‌های رادار زمینی و شبکه یکپارچه هوایی در هدایت بسامان صحنه‌های نبرد و نیز استفاده بهینه از کلیه سامانه‌های دفاع هوایی زمین پایه موشکی و توپخانه‌ای مستقر در منطقه عملیات خود، اقدام هواپیماهای متجاوز عراقی در پشتیبانی از نیروهای منافقین را بی‌اثر ساخته و موفق به انهدام چندین فروند از پرنده‌های رژیم بعثی عراق گردید و در سایر موارد نیز آنان را وادار به فرار از میدان کرد. (جهان‌فر، 1393 همچنین حجامی، جهان‌فر، 1393 : 108-110) شرح درگیری‌ها و مورد اصابت قرار دادن هواپیماهای عراقی بر اساس اسناد پدافند هوایی  در بخش‌های زیر قابل مشاهده است.   
 
دفاع هوایی ایران در عملیات مرصاد
برابر خاطرات آیت الله هاشمی رفسنجانی از عملیات مرصاد، «هوانیروز و نیروی هوایی، مستقل عمل کرده‌اند.». این جمله به این معناست که اجزای نیروی هوایی نظیر پدافند هوایی و شبکه فرماندهی و کنترل نیز به طور مستقل عمل کردند. در عملیات مرصاد قرارگاه رعد در پایگاه هوایی همدان جهت انجام حملات هوایی علیه نیروهای منافقین و حامیان آنها تشکیل شد. با توجه به نامشخص بودن مکان دقیق نیروهای خودی و دشمن، ابتدا هواپیماهای شناسایی از منطقه هوایی مهرآباد پروازهای شناسایی را انجام و بلافاصله بمباران مواضع دشمن از سوی قرارگاه رعد به خلبانان پایگاه‌های سوم شکاری همدان، چهارم شکاری دزفول و نیز منطقه هوایی مهرآباد ابلاغ شد. در این عملیات خلبانان نیروی هوایی روزانه 30 نوبت پرواز داشتند و 360 هزار پوند بمب بر سر منافقین ریختند. (تقی زاده، جنابی، 1392: 59- 60) هدایت این هواپیماها بر عهده ایستگاه‌های رادار پدافند هوایی کرج، دزفول، سوباشی، آبدانان و... بود. 
بررسی روز شمار حملات هواگردهای عراقی و اقدامات دفاع هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران - اعم از آفند هوایی و پدافند هوایی- (از 28 تیر 1367 الی 5 مرداد 1367) به درک بهتر عملکرد پدافند هوایی ایران در عملیات مرصاد کمک خواهد کرد. اگر چه عملیات مرصاد از سوم مرداد 1367 آغاز شد (جعفری، 1388 : 160) اما نیروی هوایی و پدافند هوایی در فاصله قبول قطعنامه تا شروع عملیات مرصاد درگیری با هواگردهای عراقی را در کارنامه خود ثبت کرده که برخی از موارد در زیر ذکر شده است.
28 تیر 1367:
یک سایت هاوک از منطقه میمک به منطقه عملیاتی مرصاد جا به جا و در ارتفاعات قلاجه  مستقر و عملیاتی شد. این سایت با شلیک 9 تیر موشک موفق به ساقط کردن چهار فروند هواپیمای عراقی شد.(جهانی، کاظم، 1370: 109)
یک فروند هواپیمای اف-4 ایرانی با آتش پدافند هوایی زمین به هوای عراق ساقط شد و از موقعیت خلبان آن اطلاعی در دست نیست.
یک فروند میراژ عراقی توسط اف-14ایرانی در آسمان خلیج فارس مورد اصابت قرار گرفت و منهدم شد.
29 تیر 1367:
در ساعت 0925 قسمتی از تأسیسات نفتی ایذه و مرکز بهره‌برداری رامشیر مورد حمله هوایی عراق قرار گرفت.
در ساعت  1335 تأسیسات تلمبه خانه شماره 1 اصفهان مورد حمله هواپیماهای عراقی قرار گرفت که با دفاع همه جانبه پدافند هوایی مواجه شد.
31 تیر 1367:
در ساعت 0630 اطراف قرارگاه کربلا مورد حمله هوایی عراق قرار گرفت.
در ساعت 0911 با شلیک یک فروند موشک هاوک توسط سایت هاوک فاطمیه 4 در منطقه جنوب، یک فروند هواپیمای عراقی ساقط شد. 
در ساعت 0950 ضلع جنوب پادگان ابوذر در سرپل ذهاب بمباران شد. در این حمله یک فروند هواپیمای مهاجم مورد اصابت پدافند هوایی قرار گرفت و منهدم شد.
در ساعت 1145 یک فروند هواپیمای عراقی توسط سایت هاوک مهدیه2 مورد اصابت قرار گرفت و منهدم شد.
در ساعت 1520 یک فروند هواپیمای عراقی توسط سایت هاوک فاطمیه 4 مورد اصابت قرار گرفت و منهدم شد.
در ساعت 1655 یک فروند هواپیمای عراقی که قصد بمباران منطقه عملیاتی جنوب را داشت توسط سایت موشکی هاوک کوثر 8 سرنگون شد. 
 
 1 مرداد 1367:
در ساعت 0600 روستاهای اطراف گیلان غرب بمباران شد.
در ساعت 0820 اطرف شهر کرند توسط چند فروند از هواپیماهای عراقی بمباران شد.
در ساعت 1007 جهاد سازندگی اسلام آباد غرب مورد تهاجم هواپیماهای عراقی قرار گرفت.
در ساعت 1055 قرارگاه شهید حبیب الهی مستقر در منطقه عمومی اهواز توسط چند فروند از هواپیماهای دشمن بمباران شد که یک فروند هواپیمای عراقی توسط سایت هاوک کوثر 8  مورد اصابت قرار گرفت و سرگون شد.
در ساعت 1115 یک فروند هواپیمای عراقی توسط پدافند هوایی در منطقه عملیاتی جنوب ساقط شد.
در ساعت 1700 روستای ارکوازی تراب و اشکوب از توابع اسلام آباد غرب توسط هواپیماهی عراقی بمباران شد که در این بمباران هشت نفر شهید و 15 نفر مجروح شدند.
ارتباط سایت هاوک باختران (کرمانشاه) با سایت رادار سوباشی قطع شد. معاونت عملیات فرماندهی پدافند هوایی نهاجا طی دستورالعملی خاص برای این مسئله صادر کرد.
2 مرداد 1367
در ساعت 0736 یک فروند هواپیمای عراقی در منطقه میمک توسط پدافند هوایی سرنگون شد.
در ساعت 1313 یک فروند میگ 23 عراقی توسط سایت پدافند هوایی مهدیه 2 ساقط شد.
3 مرداد 1367
در ساعت 0755 شهرستان کرند غرب توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد.
در ساعت 0950 پست فرماندهی منطقه دوم دریایی اعلام کرد سکوی نفتی نوروز مورد اصابت قرار گرفت وتعدادی از کارکنان مجروح شدند.
در ساعت 1627 پادگان اسلام آباد مورد حمله هوایی قرار گرفت.
در ساعت 1710 تعداد چهار فروند از هواپیماهای عراقی در دید رادار همدان قرار گرفتند که دو فروند از هواپیماهای فوق توسط هواپیماهای شکاری ایرانی در یک درگیری هوایی ساقط شدند. یک فروند از این هواپیماها در جاده اسلام آباد و دیگری در منطقه سرپل ذهاب سقوط کرد.
4 مرداد 1367
در ساعت 0600 پادگان سقز، باند بالگردهای لشکر 28 سنندج و یک دستگاه تانکر بنزین را مورد هدف قرار گرفت.
در ساعت 0605 اطراف سایت رادار سوباشی (بین مواضع 3 و 10 ضد هوایی) مورد اصابت بمب های هواپیماهای عراقی قرار گرفت که هیچ گونه خسارتی وارد نشد. هواپیماهای فوق در مسیر برگشت پایگاه هوایی همدان را مورد حمله قرار دادند که خساراتی به باند پرواز وارد شد.
در ساعت 0610 پایگاه هوایی دزفول مورد حمله هواپیماهای عراقی قرار گرفت.
در ساعت  0612 هواپیماهای عراقی شهر ایلام را بمباران کردند.
درساعت 0917 و 1510 شهرهای کرمانشاه و ماهیدشت (25 کیلومتری کرمانشاه) توسط چند فروند از هواپیماهای عراقی بمباران شد.
در ساعت 1235 پایگاه هوایی همدان مورد حمله هواپیماهای عراقی قرار گرفت که با آتش پدافند هوایی حمله عراقی‌ها ناکام ماند و یک فروند هواپیمای عراقی ساقط شد.
در ساعت 1620 غرب و شرق کرمانشاه مورد حمله هواپیماهای عراقی قرار گرفت که خسارات عمده‌ای به این شهر وارد شد.
در ساعت 1640 یک دستگاه (های پاور) سایت هاوک فاطمیه 4 مورد اصابت یک فروند موشک ضد تشعشع راداری عراق قرار گرفت و منهدم شد.
در ساعت 1725 پایگاه سوم شکاری همدان مورد حمله هوایی هواپیماهای عراقی قرار گرفت و بمباران شد.
 معاونت عملیات فرماندهی پدافند هوایی نهاجا طی نامه‌ای به کلیه گروه‌های پدافند هوایی اعلام کرد که با توجه به بروز شرایط جدید، نیروی هوایی دشمن اقدام به انجام فعالیت هوایی به ویژه پرواز شناسایی و تمرینات تاکتیکی کرده است. این احتمال وجود دارد که در روزهای آینده در پی انجام حمله هوایی گسترده و ایراد ضربات سنگین به منابع نفتی و حساس و حیاتی کشور باشد. لذا ضمن اعلام هوشیاری به دیده‌بان‌ها، رادار و جنگ افزارهای زمین به هوا اعلام می‌کند که در صورت هدف قرار گرفتن هر یک از منابع حساس و حیاتی کشور، هیچ گونه عذری پذیرفته نیست. همچنین به رادار بوشهر اعلام شد که رادار AR1 مستقر در خارک که به عنوان CRP محسوب می‌شود با اعزام کارکنان با تجربه کنترل شکاری و اپراتور به خارک، از رادار فوق برای کشف تهدیدات هوایی دشمن و هدایت هواپیماهای خودی استفاده شود.
نهاجا نیز با گسترش تعدادی دیگر از هواپیماهای اف-14 در بوشهر تعداد سورتی‌های پرواز اف-14 در بوشهر را به شش فروند افزایش می‌دهد. در واقع با انجام این کار توان دفاع هوایی هواپایه تقویت شد.
5 مرداد 1367
یک فروند هواپیمای دشمن که قصد بمباران نیروهای سطحی عمل کننده در منطقه کرمانشاه را داشت، توسط سایت هاوک مورد اصابت قرار گرفت و منهدم شد.
در ساعت 1233 سایت رادار سوباشی و همچنین پایگاه هوایی همدان مورد حمله هوایی واقع شد که خساراتی در پی نداشت.
در ساعت 1250 نیروگاه و شهر کرمانشاه مورد حمله هوایی قرار گرفت.
در ساعت 1603 سایت رادار سوباشی مورد حمله هوایی قرار گرفت. برابر اطلاع بمب‌ها به مرکز عملیات و رادیو زمینی سایت اصابت کرد و کلیه تماس‌ها قطع شده است. (مجموعه اسناد عملکرد پدافند هوایی در سال 1367: 151 الی 155)
بر اثر این حمله تعداد 9 نفر افسر کنترل شکاری، هشت نفر اپراتور رادار و یک نفر رابط نیروی زمینی ارتش به شهادت رسیدند. 
 در فاصله سوم مرداد الی ششم مرداد 1367، فرماندهی پدافند هوایی اقدام به گسترش و استقرار جنگ‌افزار به ویژه سایت هاوک در استان‌های کرمانشاه و ایلام (چوار و چهارمله) کرد. رادار سوباشی که در هدایت هواپیماهای ایرانی علیه دشمن و همچنین کنترل آتش سامانه‌های پدافند هوایی زمین پایه نقش مهمی ایفاء کرد، منجر به ارتقاء توان رزم خودی و کاهش توان رزم دشمن بعثی شد، به همین دلیل یکی از اهداف اصلی نیروی هوایی عراق محسوب می‌شد. پیش از حمله ساعت 1604 مورخه 5 مرداد، هواپیماهای عراقی سه بار سایت رادار سوباشی را مورد حمله قرار دادند که با آتش پر حجم پدافند هوایی زمین به هوا در انجام مأموریت ناکام ماندند.
 
جدول فعالیت‌های پروازی عراق از 16 تیر الی 15 مرداد 1367
 (منبع: مجموعه اسناد عملکرد پدافند هوایی در سال 1367: 177)
بازه زمانی پوشش هوایی تمرینات
تاکتیکی و آموزشی
 
رهگیری
(
تمرینات رهگیری)
تیراندازی
(
تجاوزات و تیراندازی )
تجاوزات و مأموریت‌‌های دریایی
 
تجاوزات و بمباران هوایی
 
عملیات ضد رادار
 
عملیات نامعلوم هواپیماها
 
بمباران مناطق عملیاتی و شهرهای مرزی ایران(بر حسب فروند هواپیما) توضیحات
از تاریخ 16 تیر 1367 الی 31 تیر 1367 744 نوبت 632 نوبت 10 نوبت 22 نوبت 57 نوبت 396 نوبت 73 نوبت 188 نوبت 200 فروند 
(
از شمال غرب تا نیروگاه اتمی بوشهر
 
در این حملات تعداد 50 نفر شهید و بیش از 100 نفر مجروح شدند. عراقی‌ها در برخی از این حملات از بمب‌های شیمیایی استفاده کردند
 
اول مرداد 1367 الی 15 مرداد 1367 476 نوبت 432 نوبت
 
2 نوبت 15 نوبت
 
10 نوبت 367 نوبت    78 نوبت 114نوبت 150 فروند  
 
 
سایت رادار سوباشی
سایت رادار سوباشی، که در ارتفاعات سوباشی همدان استقرار یافته است، به عنوان یکی از مهمترین سایت‌های راداری کشور در زنجیره عظیم پدافند هوایی (رادارهای پیش اخطار، رادرهای کنترل آتش، سامانه های موشکی زمین به هوا، شبکه دیده‌بانی، توپ‌های ضدهوایی و...) نقش ویژه و موثری در مقابله با تهاجمات هوایی عراقی‌ها در زمان جنگ تحمیلی ایفا کرد. سایت راداری  فوق ضمن ره‌گیری هواپیماهای دشمن، کنترل و هدایت هواپیماهای ورودی و خروجی به مرزهای غرب کشور، کنترل آتش سایت‌های موشکی ارتش و سپاه، کنترل آتش پدافند هوایی مستقر در منطقه (زمینی ،هوایی ...)، اعلام وضعیت (سفید،زرد یا قرمز) به 13 استان کشور (حدود80 درصد از جمعیت کشور) را برعهده داشت.
درواقع رادار سوباشی با تغذیه چندین سایت راداری، سایت‌های موشکی زمین به هوا و سامانه‌های توپ ضد هوایی، آسمان کل منطقه غرب، بخشی از شمال غرب و جنوب غرب را تحت پوشش خود قرار داشت. با توجه به اهمیت مناطق یاد شده به عنوان معابر نفوذ هواپیماها و بالگردهای دشمن (ویا هر نوع هواگرد دیگر)، از وجود توانمند‌ترین نفرات که در سطح آموزش بالا و مهارت بی‌نظیر باشند در سایت راداری فوق استفاده می‌شد.
به دلیل عملکرد مناسب این سایت راداری که مانند یک دژ مستحکم در برابر حملات هوایی عراقی‌ها ظاهر می‌شد، خلبانان عراقی همواره از نزدیک شدن به سایت راداری سوباشی و سایت‌ها و مواضع ضد هوایی، فوق العاده وحشت داشتند. به همین دلیل آن‌ها در برخی مواقع حریم دفاعی سایت فوق را دور زده و از سایر قسمت‌ها (جنوب یا شمال کشور) وارد حریم هوایی جمهوری اسلامی ایران می‌شدند و این مسأله زحمت عراقی‌ها را جهت دستیابی به اهداف خود سخت‌تر می‌کرد.
از جمله افتخارات سایت راداری سوباشی در تأمین امنیت کشور می‌توان به عملکرد این سایت در تاریخ 26 بهمن 1365 اشاره کرد. در آن روز با همکاری مشترک سایت راداری سوباشی و ارائه سمت، برد و ارتفاع هدف و واگذاری مشخصات هواپیمای میگ25 عراقی به سایت موشکی HQ2 یابن الزهرا(س)، شلیک موفقیت آمیز با سرانگشتان با کفایت فرزندان ارتش اسلام انجام شد. پس از سرنگونی هواپیمای میگ 25 عراقی، مأموریت این نوع هواپیما در جنگ شهرها و بمباران مردم بیگناه ایران اسلامی با مشکل مواجه شد. (جهان‌فر، 1390، شماره 369، 36 الی 38)
  با توجه به موارد فوق، عراقی‌ها به شدت در تلاش بودند که سایت راداری سوباشی را مورد حمله مستقیم و انهدام قرار دهند.
157 مرحله حمله عراقی‌ها به سایت فوق و استفاده آن‌ها از موشک‌های ضدرادار و ناکامی در مختل کردن عملکرد سایت فوق، گواهی بر هوشیاری دلیر مردان پدافندهوایی است. این ناکامی‌ها و استمرار موفقیت کارکنان غیور سایت سوباشی منجر به بروز کینه‌ای عمیق از عملکرد پدافندهوایی به ویژه سایت راداری فوق در دل فرماندهان نیروی هوایی عراق شد به گونه‌ای که ژنرال (سعید شعبان) فرمانده وقت نیروی هوایی عراق در مصاحبه‌ای با بخش فارسی رادیو بغداد با عصبانیت عنوان می‌کند که « به هر طریق ممکن افتخار نابودی پایگاه سوم شکاری همدان و سایت راداری  سوباشی (حتی اگر خلبانان عراقی نتوانستند ) باید نصیب خودم شود».
عمق کینه توزی عراقی‌ها نسبت به عملکرد سایت راداری فوق از آنجا مشخص می‌شود که به رغم پذیرش قطعنامه 598 در 27 تیر 1367، حمله ناجوانمردانه عراقی‌ها در پنجم مرداد همان سال (حدود یک هفته پس از پذیرش قطعنامه) انجام شد. در واقع عراقی‌ها با از میان برداشتن سایت راداری سوباشی در پی دستیابی به تسخیر آسمان منطقه عمومی نبرد بودند. 
در این راستا مرور خاطرات سرلشکر وفیق السامرایی (از مدیران اصلی استخبارات عراق در آن زمان) خالی از لطف نیست.
وی می‌گوید :«]در عملیات مرصاد[ نیروهای مسلح زمینی و هوایی عراق به حالت آماده باش صد در صد در آمدند، در حالی که همگی در موقعیت‌های خود به سر می‌بردند. مأموریت‌های مشخصی برای نیروهای هوایی و هوانیروز عراق به منظور پشتیبانی از عملیات  تعین گردید و اهداف از طریق عکس‌های هوایی و اطلاعات استخباراتی شناسایی گردید... هواپیماهای جنگنده میگ23 و میراژ اف-1 عراقی به منظور حفاظت از نیروهای  عمل کننده در برابر دخالت احتمالی نیروی هوایی ایران، اقدام به پروازهای گشتی مسلحانه و برقرارنمودن پشتیبانی هوایی نزدیک نمودند» (السامرایی، 1377: 131 الی 133)
پس از شروع تجاوز منافقین کوردل به  خاک پاک کشورمان در سوم مرداد 1367 و آغاز عملیات مرصاد، متعاقب یکی از  تجاوزات هوایی عراقی‌ها در چهارم مرداد 1367، رادار سوباشی مورد اصابت بمبی  قرار می‌گیرد که در محوطه سایت منفجر شده و بر اثر انفجار فوق، سقف اتاق عملیات دچار ریزش شده و تکه‌ای ازآهن سقف بر سر شهید فرهاد دستنبو اصابت کرده و منجر به مجروح شدن وی می‌شود اما این شهید بزرگوار درآن روز با سر باند پیچی شده همچنان به ادامه مأموریت خود مشغول می شود. 
روز پنجم مرداد 1367شرایط منطقه آن چنان حاد بود که کلیه مسئولان ستاد پدافندهوایی –نظیر سرتیپ سید محمود یمینی فرمانده وقت پدافند هوایی نهاجا- در سایت سوباشی به سر می‌بردند. با توجه به حجم بالای کار، تقریباً هیچ کدام از کارکنان سایت موفق به صرف ناهار نمی شوند. تعدادی از کارکنان نیز با توجه به اینکه در شیفت شب قبل به سر می‌بردند، داوطلبانه همچنان مشغول به انجام وظیفه بودند. هواپیماهای عراقی در دسته‌های پروازی30 الی40 فروندی پی در پی  منطقه عمومی نبرد  را بمباران می‌کردند. 
 تا اینکه در ساعت 1604روز پنجم مرداد 1367، هواپیماهای عراقی که در دستیابی به اهداف خود در بمباران شهرهای غربی کشور و تسهیل پیشروی منافقین ناتوان مانده بودند، دربازگشت از مأموریت شکست خورده خود،  بوسیله موشک هوا به زمینی که از فاصله‌ای دور شلیک شده بود، اتاق عملیات سایت سوباشی را منهدم کرده و 19 نفر  از کارکنان را در همان لحظه به شهادت می‌رسانند. حضور آگاهانه کارکنان سایت فوق تا آخرین لحظه (به رغم اینکه تعدادی از آنها در زمان استراحت خود و داوطلبانه در محل عملیات حضور پیدا کرده بودند) و با توجه به وجود  امکان خروج از سایت و عدم استفاده از امکان فوق و اطلاع از عاقبت حضور و شهادت و پایمردی و انجام وظیفه تا آخرین لحظه، منجر به این شد که نام سایت رادار سوباشی در تاریخ ثبت شده و حضور کارکنان سایت سوباشی حماسی  و عاشورایی تعبیر شود. 
اگرچه سایت راداری سوباشی با این حمله ناجوانمردانه مورد اصابت قرار گرفت، اما عراقی‌ها در دستیابی به هدف خود که تسخیر آسمان منطقه عمومی عملیات مرصاد  بود، ناتوان ماندند. زیرا دلیر مردان پدافندهوایی جمهوری اسلامی ایران دوش به دوش هوانیروز قهرمان و نیروی هوایی سرافراز، آنچنان در برابر عراقی‌ها و منافقین ظاهر شدند و نیروی هوایی عراق جز فرار و شکست طرح  پشتیبانی منافقین چاره ای دیگر نداشتند. 
 
پدافند هوایی در عملیات مرصاد از زبان پیشکسوتان پدافند هوایی
سرتیپ سید رضا پردیس، در خصوص بمباران سایت رادار سوباشی نکات جالبی را ذکر کرده است: « در این عملیات که منافقین آن را فروغ جاویدان نامیده بودند، به خیال آن که ایران قادر به ادامه جنگ نیست و با دلگرمی صدام و رژیم بعثی و احتمالاً قول‌های آمریکایی‌ها اقدام به حمله به کشور عزیزمان کردند. آن‌ها با فراخوانی که کرده بودند، نیروهای خود را از سراسر جهان جمع کرده بودند و از مرزهای غربی وارد کشورمان شدند. تصور آن‌ها این چنین بود که مردم شهرها از آنان استقبال خواهند کرد و به راحتی تا تهران می‌توانند بیایند و حکومت جمهوری اسلامی ایران را ساقط کنند، غافل از اینکه آنها اصلاً جایگاه مردمی ندارند. 
ما در داخل پایگاه سوم [همدان] قرارگاهی درست کرده بودیم که خلبانان را در آنجا جمع کرده و در آنجا مأموریت‌ها ابلاغ و توجیه می‌شدند و به سمت اهداف خود پرواز می‌کردند...» (پردیس، 1388: 125)
وی در بخش دیگری از خاطراتش به نقش سایت رادار سوباشی اشاره کرده و می گوید:
«فرمانده وقت پدافند هوایی نهاجا سرتیپ سید محمود یمینی به پایگاه هوایی همدان آمده بود و همراه جمعی از بهترین متخصصان پدافندی در داخل سایت رادار سوباشی مشغول بازدید بودند و کارکنان پدافند هم عوامل خبره خود را جهت ارائه یک بازدید خوب به سایت فرستاده بودند. بلافاصله پس از عزیمت ایشان از سایت، هواپیماهای عراقی با بهره‌گیری از بمب‌های لیزری، که به طور دقیق هدایت می‌شد، به سایت حمله کردند... بمب‌های لیزری به تازگی به عراق واگذار شده بود، درست اتاق عملیات – یعنی قلب سایت- را نشانه گرفته و شهدای زیادی از ما گرفتند. کل سامانه فلج شد و وقتی به محل سایت رفتیم، دیدیم که سایت مانند یک تکه آهن پاره شده است، شدت بمباران بالا بود، اجساد شهدا تکه تکه شده بود و آنان با وجود سنگر بتنی که برای محافظتشان در نزدیکی اتاق عملیات بود، حاضر نشده بودند اتاق عملیات را ترک کنند و همگی به شهادت رسیدند... تکه‌هایی از بدن شهدا را پیدا کردیم که نمی‌دانستیم متعلق به کدام شهید است. به روحانی وقت پایگاه [همدان] پیشنهاد دادم این‌ها را در سایت  سوباشی همدان دفن کنیم و بنای یابودی هم برای آن‌ها بسازیم که این کار را کردیم و این بنای یادبود الان وجود دارد. ما سریعاً باید سایت را راه‌اندازی می‌کردیم که این کار امکان‌پذیر نبود. لذا یک دستگاه رادار GPS11 آوردیم و در منطقه مستقر کردیم. درکمتر از 40 ساعت بخش‌هایی از سایت را راه‌اندازی و عملیاتی کردیم و درکمتر از 48 توانستیم کل ارتباطات سایت پدافند هوایی را مجدداً برقرار کنیم و این خود یک شاهکار بود... به طور کلی مأموریت‌های رزمی برون مرزی انجام نمی‌شود مگر با عزیزان کنترل شکاری در پدافند هوایی» (پردیس، 1388: 133 الی 145)
سرتیپ سید محمود یمینی عملیات مرصاد را آخرین عملیاتی که پدافند هوایی در آن نقش بسیار ارزشمندی داشت، دانسته و می گوید: «در این عملیات منافقین کوردل با پشتیبانی نیروی هوایی عراق به زعم خود قصد داشتند از طریق سرپل ذهاب، کرند و اسلام‌آباد به سمت کرمانشاه حرکت کنند و از آنجا برای براندازی نظام جمهوری اسلامی خود را به تهران برسانند، لکن در هنگام پیشروی به سمت کرمانشاه با بمباران شدید هواپیماهای نیروی هوایی و بالگردهای هوانیروز که توسط رادار سوباشی هدایت می‌شدند، مواجه و پس از تحمل شکست سخت و تلفات زیاد مجبور به عقب‌نشینی به خاک عراق شدند.
نیروی هوایی عراق که متوجه نقش رادار سوباشی در جلوگیری از موفقیت عملیات منافقین شده بود، به مدت چند روز و در هر روز چند مرحله، حمله هوایی به سایت رادار سوباشی را آغاز کرد که در هر مرحله با دفاع هوایی موثر پدافند هوایی مواجه شد، لکن بالاخره حدود ساعت 1600 پنجم مرداد 1367 موفق شد اتاق عملیات سایت رادار را با بمب لیزری اهدایی غرب بمباران و 19 نفر از بهترین کارکنان پدافند هوایی را به شهادت برساند. بنده به اتفاق معاونان و فرمانده گروه پدافند هوایی همدان با حضور در سایت رادار سعادت دیدار با تعدادی از این برادران عزیز و باصفا را حدود دو ساعت قبل از شهادتشان داشتم. این بزرگواران از چند روز قبل با توجه به حملات هوایی متعدد دشمن، می‌دانستند که در معرض بمباران قرار دارند و ممکن است در یکی از این بمباران‌ها جان خود را از دست بدهند، اما همچنان سنگر پدافند هوایی را حفظ کردند و آگاهانه در راه دفاع از آسمان کشور شربت شهادت نوشیدند. یاد این شهدای گرانقدر و همه شهدای عزیز پدافند هوایی گرامی و روحشان شاد باد.»
سرتیپ دکتر براتعلی غلامی در مصاحبه با نگارنده این مقاله از آمادگی پدافند هوایی در عملیات مرصاد سخن گفته است. وی معتقد است که پدافند هوایی در عملیات مرصاد غافلگیر نشد. 
« ... گفتم که یکی از مراکز ما، اسلام آباد بود. آقای مرآتی که شبانه‌روز در این مناطق در حال حرکت بود. بهترین وضعیت را در سر‌تا‌سر مرز به‌وجود آورده بودیم؛ تمام مرزها با سامانه‌های پدافندی پوشش داده شده بود. قبل از شروع عملیات مرصاد، شهید ستاری من را به دفترشان در تهران احضار کرد. ایشان تعدادی مدارک آورد. مدارکی که بیشترش مربوط به سایت ایلام بود. شهید ستاری گفت: «عراق فعالیت‌های مشکوکی را انجام می‌دهد، مثلاً هواپیما‌های رهگیر خود را به نقطه مقابل کرند غرب منتقل کرده است. عراق آنجا نیاز به هواپیماهای رهگیر و شکاری ندارد و این حرکت غیر عادی است. اینجا آبستن حوادثی هست و شما باید در طول مرز آمادگی بیشتر داشته باشید...». ما هم بر اساس گفته‌های ایشان رفتیم، آنجا را تقویت کردیم. این مسئله قبل از عملیات مرصاد بود و این هشدار به ما بود که فعل و انفعالات و تحولات عراق غیر عادی است و دارد روش‌های غیر‌معمول را در مقابل «کرند» انجام می‌دهد. مشخص بود که می‌خواهد یک اتفاقی بیافتد، ما هم همین طور به اقدامات پیش‌گیرانه خود می‌افزودیم هر چه از زمان می‌گذشت، تحرکات عراق بیشتر می‌شد و ما هم تحرکات خودمان را بیشتر می‌کردیم و آماده‌تر می‌شدیم تا روز قبل از عملیات مرصاد. آقای مراتی، آقای زیانی و سایر همکاران دو روز قبل از عملیات مرصاد در یک سایت هاوک به نام «چهارزبر» در نزدیکی «کرند» مستقر بودند؛ این یک دلیل است که ما غافلگیر نشدیم. 
 سامانه ارتباطی ما در آن منطقه صد‌در‌صد عملیاتی بود و آقای فاجانی فرمانده وقت گروه ارتباطات بود. ما یک چنین آمادگی عظیمی را قبل از عملیات مرصاد بوجود آورده بودیم و برای این عملیات آماده بودیم. نتیجه کار را در انتها می‌گویم که ما در ازای این آمادگی به موقع، توانستیم خدمت خوبی به نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران و میهن اسلامی کنیم.
یک نفر افسر کنترل شکاری داشتیم به نام «دستنبو»، وی آموزش‌های خاص را زیر نظر شهید ستاری دیده بود. از این فرد فقط در جاهایی استفاده می‌شد که عملیات مهمی در پیش بود. چون آن عملیات را پیش‌بینی کرده بودیم، وی را فرستادیم رادار سوباشی همدان. اسناد آن هم موجود است. شما مطمئن باشید ما با آگاهی، با عملیات مرصاد روبرو شدیم. من چند بار از شهید ستاری سئوال کردم که به بقیه نیروها و مسئولان مملکت گفتید؟ گفت: «من صدها بار گفتم ولی کسی جدی نمی‌گیرد...». 
شب عملیات مرصاد، من در مقر فرماندهی عملیات پدافند هوایی بودم. نزدیک های غروب بود. اولین تماس را امیر مرآتی با من داشتند. گفتند: «الان از اسلام‌آباد آمدم. وضعیت شهر به هم ریخته است... این مسئله جدی است؛ اینها منافقین هستند» خدا رحم کرد که اون شب جناب مرآتی سالم ماندند... 
ما فهمیدیم که اون چیزی که شهید ستاری پیش‌بینی ‌کردند، اتفاق افتاده .... این شروع عملیات مرصاد بود... 
لازم می‌دانم دو تا نکته خدمتتان عرض کنم. یکی در مورد تقسیم بندی قرارگاه رعد است. در این زمان قرارگاه رعد به دو قرارگاه کوثر و فجر تبدیل شده بود که قرارگاه فجر در اختیار پدافند‌هوایی بود و قرارگاه پدافندی محسوب می‌شد. قرارگاه کوثر قرارگاه آفندی بود و این رفت و آمد نزدیک بین فجر و کوثر عین همان قرارگاه رعد توی این عملیات هم ادامه داشت. یعنی کاملاً به هم نزدیک و لحظه به لحظه کارهایمان را با هم هماهنگ می‌کردیم و با چنین هماهنگی جلو می‌رفتیم. 
فرماندهی قرارگاه فجر با من بود و فرمانده قرارگاه کوثر با شهید اردستانی بود.
در عملیات مرصاد، منافقین تعدادی از سربازهای ما را گرفته و به خط کردند و تک به تک - عین همین کاری که تروریست‌ها هم اکنون در سوریه انجام می‌دهند آنان را - به شهادت رسانده بودند و با کلت تیر خلاص به مغزشان زده بودند و این‌ها را به ردیف اعدام کرده بودند. ببینید چقدر جنایتکار و بی‌رحم بودند. آنها به سربازان وظیفه که فرزندان بیگناه این سرزمین هستند و در آن زمان به اسارت آنها درآمده بودند، با شقاوت و بی‌رحمی تمام آنها را اعدام کرده بودند. این در حالی بود که سربازان ما تا آخرین لحظه حیات خود، شجاعانه ایستادگی کرده و از کشور خود دفاع کردند. این مسئله گوشه کوچکی از خیانت منافقین است. 
 در همان عملیات مرصاد، سایت هاوک را بردیم چارمله. ارتباطمان، چهار کیلومتر دورتر بود و آن چهار کیلومتر را سیم کشیدیم. تا وسیله ارتباطی ما که امواج پخش می‌کند، محل‌مان را افشاء نکند و از بین نبرد. ببینید سایت را وقتی که جناب زیانی حرکت دادند، آقای مرآتی بعد از ظهر تقریباً نزدیک غروب از سایت آمدند بیرون و روز بعد سنگین‌ترین عملیات این سایت تازه جابه‌جا شده، انجام شد. در این عملیات توی سایت قبلی (چوار) دو تا هواپیمای ساقط شده و تایید شده داریم؛ یکی لاشه‌اش افتاد این طرف، آقای مراتی به من گفتند که رفتند کلاه (هملت) خلبان را بیاورند، دیدند سرش هم داخل کلاه مانده است. 
در عملیات مرصاد، منافقین به ستون منظم از جاده به طرف اسلام آباد راه افتادند و از آنجا به سمت کرمانشاه حرکت کردند که بیایند داخل شهر کرمانشاه با مردم مخلوط شوند. اگر این اتفاق می‌افتد جدا کردن منافقین از مردم کار آسانی نبود. ما معضلات زیادی داشتیم، همه آنها ایرانی بودند و عرب نبودند تا ما از روی زبان گیرشان بیاوریم. بی‌گمان اگر این مسئله اتفاق می‌افتاد ماه‌ها و سال‌ها برای ما طول می‌کشید و در این مدت عراق به هدفش می‌رسید.
روز عملیات که ستون منافقین به داخل ایران حرکت کردند، یک سایت هاوک درست در وسط منطقه روی سر منافقین و روی همان محلی که باید محور اصلی عملیات باشد، وجود داشت، الان هم اگر شما بروید اسلام آباد و توی آن جاده سایت‌یابی کنید، از آن سایت مکانی بهتر پیدا نمی کنید، سایت ما در آن لحظه توی منطقه مستقر بود در آن روز ما آخرین موشک‌مان را شلیک کردیم و14فروند هواپیمای مدرن میراژ F1 روی سر نیروهای‌مان را رهگیری کردیم، اگر موشک بیشتر داشتیم شاید می‌توانستیم20فروند هم سرنگون کنیم، متأسفانه موشک‌های ما  تمام شد. اما همان تعداد موشک توانست، پوشش نیروی هوایی عراق روی سر منافقین را به هم بریزد  و دیگر نتوانستند آنجا بیایند. هواپیماهایF5 و F4، از پایگاه همدان و پایگاه دزفول F5 و F4ها به اضافه بالگردهای هوانیروز روی سر منافقین هجوم آوردند و آنان را همان جا بمباران کردند و از بین بردند. دیگر به درگیری زمینی نکشید، قبل از درگیری زمینی هواپیماها، و بالگردها نیروهای منافقین را از بین برده بودند؛ این خدمت بزرگ پدافند هوایی بود که باعث شد هواپیماها و بالگردها با خیال راحت و آسودگی کامل بتوانند، بیایند و تک تک نیروهای منافقین را شکار کنند، تانک‌ها، نفربرها، ماشین‌ها و ... آنان را از بین ببرند اگر پدافند هوایی نبود اصلاَ امکان نداشت هواپیماها و بالگردهای خودی به این نیروها نزدیک شوند و چون عراق آنچه که در توانش هواپیماهای جنگنده فایتر داشت، آورده بود. و از سه ماه قبل آنها را آماده کرده بود، تا بتوانند یک پشیتبانی همه جانبه از این نیروها به وجود بیاورد؛ خدا را شکر می‌کنیم که نتوانست این کار را انجام دهد، از هم پاشید و آن کاری هم که در آخر جنگ کرد حرکت مذبوحانه بود. وقتی دید اینجا دستش از همه چیز کوتاه است، و منافقین دارند نابود می‌شوند، یعنی دید دیگه همه چیز نابود شد، آمد و سایت سوباشی ما را مورد حمله قرار داد.
به خاطرم می‌آید، از عملکرد خوب پدافند هوایی، شهید ستاری بسیار خوشحال بود. واقعاَ  به این عملیات افتخار می‌کرد و من به ایشان زنگ زدم گفتم، جناب ستاری دیگر موشک نداریم. ایشان فریاد می‌زد و با خنده می‌گفت که به زیانی بگو لانچرهایش را شلیک کند، ایشان این جوری ذوق زده، خوشحال بود و واقعاَ  عملیات غرور آفرینی برای پدافند هوایی بود و باید در تاریخ هشت سال دفاع مقدس یاد این عملیات همیشه زنده بماند. این هوشیار بودن، این به موقع عمل کردن، به موقع سایت درست کردن، باعث نجات همه ما شد، اگر آن روز پدافند هوایی این هوشیاری را نداشت و هواپیماها و بالگردها نمی‌توانستند ستون منافقین را بمب باران کنند، مسائل و درگیری زیادی داشتیم و خدا می‌داند چقدر از جوان‌های غیور ما که از روستاها و شهرهای اطرف، برای دفاع آمده بودند به شهادت می‌رسیدند ما باید چقدر شهید می‌دادیم تا بتوانیم آنها را از این منطقه بیرون کنیم و خدا را شکر پدافند هوایی توانست این افتخار را برای همیشه در تاریخ جنگ برای خودش حفظ و ثبت کند و شهدای ارزشمندی تقدیم انقلاب اسلامی کردیم، افسرانی که در سایت سوباشی خدمت می‌کردند و می‌ترسم نتوانم اسم همه آنان را به خاطر بیاورم و در حق آنها ظلم شود. آنان واقعاَ افسران وزین با تجربه، با سواد و خوش فکر بودند مثل ورامینی، جوادی، ملکی. مثل همین دستنبوی خودمان این‌ها افسران کمی نبودند. این‌ها هشت سال تجربه با خودشان داشتند که متاسفانه در آخرین روزهای جنگ از میان ما رفتند. اگر این عزیزان حالا زنده بودند سرمایه  عظیمی برای پدافند هوایی می‌شدند. 
در اتاق عملیات نشسته بودم نقشه جلوی من باز بود. از قرارگاه، شهید اردستانی با من تماس گرفتند، گفتند این نقطه را چک کن من آن نقطه را در نقشه چک کردم. دیدم سایت ما را می‌گویند گفتند الان از نیروی زمینی و سپاه پاسداران درخواست آتش کردند که اف4 برود اینجا را بزند. می‌گویند عراق دارد از این محل موشک پرتاب می‌کند این درخواست خیلی جدی بود روی آن طرح هم کار کرده و هواپیماها هم آماده بمباران بودند. در لحظه آخر خدا رحمت کند، شهید بزرگوارمان، شهید اردستانی به دلیل هماهنگی تنگاتنگ که بین قرارگاه فجر و کوثر بود. ایشان زنگ زدند و گفتند دارند می‌روند آنجا را بمباران کنند. هواپیماها هم در حال حرکت‌اند که به ایشان گفتم این سایت [هاوک] خودمان است، کجا می‌روید و می‌زنید. این سایت خودمان است زدن ندارد. به این وسیله از یک فاجعه بزرگ جلوگیری شد.
پدافند هوایی در عملیات مرصاد، نکته به نکته به وظایفش عمل کرد. آن هم به درایت شهید ستاری. خدا رحمتش کند واقعاً عملیات مرصاد را باید باز کنیم. وقتی مرصاد شروع شد زیانی در سایت چهارملّه بود. مرآتی در اسلام‌آباد بود، دستنبو در همدان بود. یک شب قبل از عملیات مرصاد سایت ما در منطقه جابجا شده بود. شما بروید بررسی کنید و ببینید چرا جابجا شده؟ شهید ستاری مرتب می‌گفت:« این‌جا دارد حمله می‌شود.» هر روز می‌گفت:« آدم بیار، موشک ذخیره کن»
 روز عملیات مرصاد 14فروند هواپیمای دشمن را زدیم و آن پوشش سنگین نیروی هوایی عراق را شکستیم. در ابتدای عملیات طوری بود که حتی یک فروند «اف-4» ما نمی‌توانست به آن‌جا نزدیک شود. اگر منافقین می‌آمدند و کرمانشاه را می‌گرفتند و با مردم قاطی می‌شدند خیلی معضلات برای مردم داشتند.
 [در این جا] لازم می‌دانم دو تا نکته خدمتتان عرض کنم، یکی این که [در این عملیات] شهید اردستانی مرتب هماهنگی و صحبت می‌کردند. در این زمان قرارگاه رعد به دو قرارگاه کوثر و فجر تبدیل شده بود که قرارگاه فجر در اختیار پدافند [بود] و قرارگاه پدافندی [محسوب می‌شد و فرماندهی آن با من بود] و قرارگاه کوثر [که ] قرارگاه آفندی بود . فرمانده قرارگاه کوثر جناب اردستانی بودند و این رفت و آمد نزدیک بین فجر و کوثر عین همان قرارگاه رعد توی این عملیات هم ادامه داشت، یعنی کاملاً به هم نزدیک و لحظه به لحظه کارهایمان را با هم هماهنگ می‌کردیم و با یک چنین هماهنگی جلو می‌رفتیم...»
سرتیپ دوم بازنشسته ابراهیم مرآتی  از شب عملیات مرصاد گفت: «فاصله هوایی چهار ِمله تا ارتفاعات قلاجه پنج کیلومتر است که به وسیله سیم، ارتباط سایت برقرار شده بود و به جاده سومار و ایلام و اسلام‌آباد به گیلانغرب و قصرشیرین مسلط بودیم.
پس از استقرار سایت در این نقطه، فردا صبح وارد عملیات شدیم، آن هم با پنج موشک، موشک‌ها درمناطق عقب‌تر آماده می‌شد و روی َپلت قرار می‌گرفت. قرار شد موشک‌های دیگری فرستاده شود، اما بعد از ساعت‌ها نرسید، هرچه تلاش کردیم با سوباشی تماس بگیریم موفق نشدیم و متوجه شدیم سوباشی مورد هدف قرار گرفته است.
... ما به قلاجه برگشتیم، دیدم صیاد شیرازی، حسنی سعدی و علیاری فرمانده عملیاتی قرارگاه غرب آنجا بودند.
 درخواست تلفن و جا و مکان کردند و اتاق جنگی روی یک پتو تشکیل دادند. دستورات لازم به سرهنگ علیاری داده شد و او رفت و هماهنگی‌های لازم نیز بین اردستانی،‌ غلامی و صیاد شیرازی انجام شد و از آنجا به بعد قتلگاهی از نیروهای مهاجم[منافقین] تشکیل شد و صبح که نیروهای بسیجی به چهار زبر رسیدند فقط با نیروهای مبدل درگیر شدند و نیروهای اصلی توسط پدافند هوایی و هوانیروز متلاشی شده بودند.»
 شهید فرهاد دستنبو از شهدای سایت رادار سوباشی نیز در یادداشت‌های خود به حوادث و درگیری‌های پدافند هوایی با هواگردهای عراقی  این گونه اشاره کرده است: 
«جمعه 31 تیر 1367 
ساعت 1139 از [سایت] مهدیه (2) شنود اعلام کرد هلی‌کوپتر ها برای کمک به خلبان آمدند 
یکشنبه 2 مرداد 1367 
ساعت 0736و 1311 که کلاه و لباس خلبان به دست بچه‌های سایت استتار سایت مهدیه (2)  [افتاد].
دوشنبه 3 مرداد 1367 
در ساعت 1713 همین روز با کنترل اف-14، در یک درگیری سنگین هوایی با دو فروند میراژ در غرب اسلام آباد آنها را سرنگون کردیم. خلبان سرگرد عادلی سروان کازرونی. ضمناً هواپیمای جستجو کننده 1733 دقیقه را با [موشک] هاوک زدیم. 
سه شنبه 4 مرداد 1367 
در ساعت 0607 دقیقه سایت ما را بمباران کردند و من از ناحیه سر مجروح شدم.» (جهان‌فر،1392) 
 
کاهش و توقف پشتیبانی هوایی عراق از منافقین
موفقیت پدافند هوایی ایران در برابر هواگردهای عراقی منجر به توقف پشتیبانی نیروی هوایی عراق از منافقین شد. در روزهای اول تهاجم منافقین، پروازهای حمایتی عراق بسیار زیاد بود. ولی در روزهای دوم و سوم عملیات، به دلیل عملکرد تحسین برانگیز پدافند هوایی ایران و ساقط کردن 14 فروند هواپیمای پیشرفته میراژ، میگ و سوخو و... پشتیبانی هوایی عراق از منافقین کاهش یافت. متعاقب این کاهش و توقف، خلبانان هوانیروز و نهاجا با مشکلات کمتری به پرواز در آمدند و به انجام ماموریت پرداختند. (بهمنی، 1393: 190) در واقع نیروی هوایی عراق به خود جرئت حضور فراتر از آسمان اسلام آباد غرب را نداد. (هیرو، 1390: 408)
 
8.تجزیه و تحلیل
«پدافند هوایی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با تدابیر و پیش‌بینی‌های لازم و استقرار سکوهای موشک‌های ضد هوایی نقش مهمی در انهدام هواپیماهای عراقی – که در پشتیبانی هوایی از منافقین نیروهای ایرانی را بمباران می‌کردند- داشتند. به نحوی که در روز اول 14 فروند هواپیمای پیشرفته عراق در منطقه عملیات سرنگون شده که موشک‌های هاوک و محل سکوهای پرتاب موشک و کارکنان کارآزموده نقش مهمی در سرنگونی هواپیماهای دشمن داشته و مانع از پروازهای آنان شده است و عراق به تلافی، سایت رادار سوباشی همدان را منهدم کرده که 19 نفر از بهترین و ماهرترین نفرات در سایت فوق به شهادت می‌رسند و یا پس از تصرف مرکز پشتیبانی اسلام آباد کارکنان پدافند هوایی تا آخرین لحظه مأموریت خود را انجام داده و به فکر فرار نیفتاده‌اند که حدود 60 نفر از کارکنان این مرکز توسط منافقین به شهادت می‌رسند و منافقین آنان را به خط کرده و اعدام می‌کنند...»( بهمنی، 1393:  188 و 189)
در واقع پدافند هوایی در این عملیات با تحرک بالا و جابجایی سریع و رعایت استتار، اختفاء، پوشش و فریب موفق به افزایش بهره عملیاتی شد. پیش‌بینی انجام عملیات بر اساس اطلاعات دریافتی از ایستگاه‌های شنود در مرزهای غربی یکی دیگر از عوامل موفقیت پدافند هوایی محسوب می‌شود. در واقع سنگ بنای این موفقیت توسط فرماندهی اطلاعات و شناسایی الکترونیکی نهاده شد.
روحیه مقاومت و ایستادگی از جمله دیگر عوامل موفقیت پدافند هوایی محسوب می‌شود. دقت نظر در چگونگی وقوع حماسه سوباشی و نحوه شهادت کارکنان مرکز پشتیبانی پدافند هوایی در اسلام آباد، نشان دهنده ایستادگی و روحیه مقاومت و تسلیم ناپذیری در کارکنان پدافند هوایی است. حضور مسئولین رده اول پدافند هوایی – از جمله فرمانده وقت پدافند هوایی سرتیپ محمود یمینی- در منطقه درگیری و عملیات از جمله نقاط قوت پدافند هوایی محسوب می‌شود.
نقش سایت رادار سوباشی در کنترل جنگ‌افزارهای پدافند هوایی کاملاً مشهود بود. این سایت با ارائه مشخصات پروازی هواگردهای عراقی (سمت، برد و ارتفاع) در ساقط کردن هواگردهای عراقی نقش مهمی ایفا کرد.  
سایت‌های هاوک و جنگ افزارهای ارتفاع پست با دریافت اطلاعات پروازی هواگردهای عراقی از سایت رادار سوباشی و پست فرماندهی (cp) موفق به انجام وظایف محوله شدند. در این میان از نقش ارتباط در مثمر ثمر بودن تلاش‌های یگان‌های عملیاتی نباید غافل بود. ارتباط مناسب در پدافند هوایی در مقطعی از عملیات، مورد استفاده طراحان عملیات مرصاد قرار گرفت.
همان گونه که در متن مقاله اشاره شد، عملکرد موفق پدافند هوایی ایران منجر به توقف پشتیبانی هوایی عراق از منافقین – پس از عبور منافقین از اسلام آباد- شد. همین مسئله باعث افزایش موفقیت نیروهای سطحی ایران در برابر منافقین شد.
9.  نتیجه گیری:
با توجه به مطالب مطروحه در بخش‌های پیشین مشخص شده است که دفاع هوایی جمهوری اسلامی ایران – به ویژه پدافند هوایی- نقش غیرقابل انکاری در کسب توفیقات عملیات مرصاد دارد. پاکسازی آسمان منطقه نبرد از وجود هواگردهای عراقی، منجر به تسریع پیشروی نیروهای سطحی در برابر منافقین و متلاشی شدن آ‌ن‌ها شد.
دفاع هوایی هوشیار و آماده انجام عملیات از جمله زیرساخت‌های تأمین امنیت هر کشوری محسوب می‌شود. در زنجیره اجزای دفاع هوایی، کسب اطلاع از تحرکات دشمن نقش مهمی در کسب موفقیت عرصه نبرد دارد. 
وجود روحیه ایثار، شهادت طلبی، ایستادگی و مقاومت در برابر دشمن از جمله عوامل موفقیت محسوب می‌شود. تقویت این موارد از طریق تقویت معنویت با سهولت بیشترامکان‌پذیر است. بنا‌بر‌این کوشش برای تقویت بیش از پیش معنویت در کارکنان دفاع هوایی منجر به افزایش کارایی و تأثیرگذاری خواهد شد.
 
 
 
 
10. منابع:
**اسناد:
*مجموعه اسناد عملکرد پدافندهوایی در هشت سال جنگ تحمیلی تحت عنوان «پدافند هوایی در گذرگاه هشت سال دفاع مقدس»، جلدهفتم (سال 1367)، فرماندهی پدافند هوایی نهاجا
 
**طرح تحقیقاتی:
* جهان‌فر، رضا ، 1393،  طرح تحقیقاتی «بررسی عملکرد پدافندهوایی (سامانه زمین‌ به هوا و رادار) در سال‌های دفاع مقدس و مقایسه تطبیقی آن با پدافند هوایی عراق و درس‌های گرفته شده از آن جهت ارتقاء توان رزمی سازمان»، تهران، مرکز مطالعات راهبردی قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء(ص) آجا
*تقی زاده، محمد رضا، جنابی، کاظم، 1392، طرح تحقیقاتی «ساختار فرماندهی ارتش در هشت سال دفاع مقدس»، تهران، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس آجا( رئیس کارگروه خبرگان آجا: سید پرویز هاشمی، ناظر علمی: حسن سیفی)
**پایان نامه:
 
*جهانی، خسرو، کاظم، جعفر، 1370، پایان نامه «نقش یگان‌های پدافند زمین بهوا در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران»، تهران، دانشکده فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران، گروه آموزش‌های تخصصی هوایی، دوره یکم
**کتب:
*السامرایی، وفیق، 1374، ویرانه دروازه شرقی،  ترجمه عدنان قارونی، تهران، مرکز فرهنگی سپاه، چاپ اول
*بهنام گهر، حسین، 1390، نیروی هوایی ارتش در گذر تاریخ: مروری بر تاریخچه، فعالیت‌ها و توانمندی‌های نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، چاپ اول
*بهمنی، محمد مسعود، 1393، منافقین در کمینگاه صیاد: نقش ارتش و شهید صیاد شیرازی در عملیات مرصاد، تهران، نشر ایران سبز، چاپ اول
*پردیس، رضا، 1388، در غربت جنگیدیم: روایتی از زندگی و خاطرات سرتیپ خلبان دکتر سید رضا پردیس، تهران، نشر ایران سبز، چاپ اول
*جعفری، مجتبی،1394، اطلس نبردهای ماندگار؛ عملیات نیروهای زمینی در هشت سال دفاع مقدس، تهران، سوره سبز، چاپ چهلم
*حجامی، محمود، جهان‌فر، رضا، 1393، حافظان آسمان عشق: مروری بر نقش پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس، تهران، نشر قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا(ص)آجا، چاپ اول
* هیرو، دیلیپ، 1390، طولانی‌ترین جنگ: رویارویی نظامی ایران و عراق، ترجمه: فرشچی، علیرضا، فریدزاده، رضا، کافی، سعید، تهران، نشر مرز و بوم، چاپ اول
 
**فایل‌های صوتی و تصویری مصاحبه با:
* سرتیپ دکتر براتعلی غلامی
* سرتیپ دوم بازنشسته ابراهیم مرآتی
 
**مقالات:
*جهان‌فر، رضا، 1392، مقاله «آخرین دست نوشته‌های شهید سرتیپ فرهاد دستنبو» منتشر شده در پرتال اطلاع رسانی ارتش جمهوری اسلامی ایران به نشانی http://www.aja.ir
*جهان‌فر، رضا،1390 ، مقاله «ثمره شیرین وحدت»، مجله صف، شهریور ماه، شماره 369
*مصاحبه نشریه پیام همدان با سرتیپ سید محمود یمینی تحت عنوان «صندلی داغ/ امیر سرتیپ محمود یمینی فرمانده 10 ساله پدافند هوایی،از دانشکده افسری تا فرماندهی پدافند هوایی» منتشر شده در همدان‌پیام  به نقل از نشریه تلاش به نشانی
http://www.hamedanpayam.com/shownews/specific/14/0x838b484885e33e42.html
**سایت‌های اینترنتی:
*http://www.nimnegah.org/farsi/?p=10059
*http://hashemirafsanjani.ir/fa
 
رضا جهان‌فر
 
 

 
 
امتیاز دهی