مقـالات

1393/8/28 چهارشنبه

تاریخچه پدافند غیرعامل در طبیعیت، آیات و روایات و ایران باستان

ذهن انسان همیشه به دنبال آن است که بداند پدیده ها در گذشته چگونه و به چه علت پدیدار گشته اند. که البته یکی از بهترین راه های دانستن آن مطالعه تاریخ و درس عبرت از گذشتگان و کشف اسرار و دقت در پدیده های اطراف و موجودات بوده، که باعث افزایش تجربیات آدمی گردیده و زیان و خسارت آور را به حداقل کاهش می دهد. پژوهش حاضر سعی بر آن دارد تا بیان دارد که قدمت پدافند غیر عامل به قدمت تمدن بشری باز می گردد. تلاش حیوانات برای بقا و زندگی و ترفندهایی که به کار می برند و یا به کار گیری آن در آیات، روایات و جنگ هایی که پیامبر و حضرت علی داشته اند.

 

چکیده:

ذهن انسان همیشه به دنبال آن است که بداند پدیده ها در گذشته چگونه و به چه علت پدیدار گشته اند. که البته یکی از بهترین راه های دانستن آن مطالعه تاریخ و درس عبرت از گذشتگان و کشف اسرار و دقت در پدیده های اطراف و موجودات بوده، که باعث افزایش تجربیات آدمی گردیده و زیان و خسارت آور را به حداقل کاهش می دهد. پژوهش حاضر سعی بر آن دارد تا بیان دارد که قدمت پدافند غیر عامل به قدمت تمدن بشری باز می گردد. تلاش حیوانات برای بقا و زندگی و ترفندهایی که به کار می برند و یا به کار گیری آن در آیات، روایات و جنگ هایی که پیامبر و حضرت علی داشته اند. شکل گیری تمدن های اولیه در جهان همواره با وقوع جنگ همراه بوده است. در همه دوره ها استحکامات را در دورترین و مرتفع ترین نقطه بنا می کردند تا به سبب وجود شیب های تند یا کوه دست یابی به آن دشوار باشد. مردم سرزمین ما در طول تاریخ گذشته، غالبا، با تهدیدهای مختلفی مواجه بوده که متناسب با رشد فکری، توان و شرایط هر دوره، از خود عکس العمل نشان داده اند. برج و باروهای حفاظتی شهرها، قلعه ها و حصارها نمونه های بارزی در این خصوص می باشند. روش تحقیق این مقاله توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری آن کتابخانه ای بوده با استفاده از کتاب ها، مقالات و مراجعه به سایت های مختلف تهیه شده است.

واژگان کلیدی:  پدافند غیر عامل، ایران باستان، حصار و دروازه، طبیعت، استتار، آیات و روایات

1 – مقدمه

انسان اولیه به منظور ایمنی خود و فرار از رخدادهای طبیعی و حمله حیوانات، سرما و گرما ابتدا بر روی درختان و سپس به کوه ها و غارها پناه برد. حدود 8000 سال (ق.م) یک جانشینی را در روستاها و بیش از 3000 (ق.م) اولین شهرها را شکل داد. در تقسیم بندی و سیر تاریخی اولین تمدن های بشری، اولین دوره عصر پالئوتیک است که از حدود یک میلیون سال پیش آغاز شده و تا ده هزار پیش ادامه داشته و به دنبال آن عصر پروتونئولتیک و نئولتیک می باشد. پس از این دوران، دوران سوم با عهد برنز بوده که حدود 2500 تا 3000 سال (ق.م) آغاز شده و بیش از 2000 سال به طور انجامیده است و اولین تمدن های شهری در این دوره به وجود آمده اند. (موریس، 1385) دفاع در زندگی انسان نقش مهمی دارد، زیرا تمام انسان ها امنیت و آرامش را دوست دارند و به دنبال حفظ آن در زندگی فردی و  اجتماعی خویش هستند. ایجاد امنیت و تثبیت آرامش و زندگی فردی و اجتماعی نیازمند رعایت اصولی است که تمام افراد یک جامعه ملزم به پای بندی آن هستند. (سلیمانی، 1388) جنگ ها چه به صورت خواسته یا ناخواسته و تحمیلی در زندگی حیات بشری رخ داده، در طول تاریخ پنج هزار ساله تمدن بشری، حدود 14000 جنگ اتفاق افتاده که جان چهار میلیارد انسان را گرفته است. در قرن بیستم 220 جنگ اتفاق افتاده که 200 میلیون تلفات داشته است. در سال های 1990 – 1945 (45 سال) ، فقط سه هفته کره زمین بدون جنگ بوده و اکثر آن ها در جهان سوم اتفاق افتاده اند. در طول تاریخ چند هزار ساله بشر فقط 268 سال بدون جنگ بوده است. (توسعه صنعت ، 1388 : 21 – 23 ) بسیاری از مردم جنگ را بیهوده و قابل اجتناب می دانند. به قول کرزوس پادشاه لیدیه جنگ را هیچ کس دوست ندارد، در جنگ پدران پسران را به خاک می سپارند، حال آن که در صلح پسران، پدران را به خاک می سپارند.

شهرها و بستر تاریخی آنها، در شرایط معینی متولد می شوند و در شرایط خاصی به زندگی خود ادامه داده، رشد کرده، تغییرات معینی را پذیرفته و مورد حمله قرار می گیرند و این باعث می شود شهر شکل دفاعی به خود گیرد. آدمیان از دیر باز در مکان ها و سرزمین های مختلف و متعددی که شاید تنها معیار وابستگی آنان به یکدیگر در مقابله با مشکلات و سختی های زندگی بوده، می زیسته اند. شهرها به وجود آمدند، توسعه یافتند، سیطره عظمت و تمدن خود را بر پهنه وسیعی از سرزمین ها گستردند و سپس از صحنه روزگار کنار رفتند. دلایل نیستی آن ها کاملا مشخص و معلوم نیست. کشور ایران از دیرباز به خاطر موقعیت سوق الجیشی خود مورد هجوم و تاخت و تازه بوده است و نتیجه آن ساختن آن برج و بارو و قلعه و غیره می باشد که قدمت آن ها بیش از 3000 سال است. دفاع در زندگی انسان نقش مهمی دارد، زیرا تمام انسان ها امنیت و آرامش را دوست دارند و به دنبال حفظ آن در زندگی فردی و اجتماعی خویش هستند. ایجاد امنیت و تثبیت آرامش و زندگی فردی و اجتماعی نیازمند رعایت اصولی است که تمام افراد یک جامعه ملزم به پای بندی به آن هستند. نوع و کیفیت حوادث و شیوه ی رفتار و نوع مقابله ی انسان ها با یکدیگر متفاوت است و این می تواند هم موجب از بین رفتن یا کاهش تهدید، و هم باعث شدت یافتن آنها شود. دفاع عامل مهمی در حفظ اصولی که برای او ارزشمندند، ایستادگی و مقاومت نکند، در حقیقت بخشی از هویت خود را از دست داده است. اکنون کشورهایی در میدان جنگ موفق ترند که  پدافند غیرعامل پیشرفته تر و کارآمدتری دارند و بودجه هنگفتی را به این امر اختصاص داده اند.

2 – تعریف لغوی:

پدافند یک کلمه فارسی است که «پد» یعنی «ضد» و «آفند» یعنی «حمله»، غیرعامل هم یعنی بدون استفاده از سلاح، یعنی شکست دشمن بدون کشتی او

3 – طبیعت و دفاع غیرعامل:

انسان دانش و هنر دفاع غیرعامل را از مخلوقات جهان هستی به خصوص جانداران آموخت. و چون نیرومندی فک، دندان ها، چنگال ها و وسایل هجومی و دفاعی جانوران و استحکام پوست آنها را می دید در صدد برآمد تا وسایلی بسازد تا کار اندام های حیوانات دیگر را انجام دهد و بدین ترتیب اجداد ما راه ساختن ابزار دفاعی از قبیل سپر، زره، پناه بردن به غارها، ساختن دژها، استحکامات، استتار و اختفاء و امروزه وسایل پیشرفته چون رادار و یافتند. ویل دورانت می گوید : سگی که استخوان نیم خورده خود را زیر خاک پنهان می کند، سنجابی که فندق را برای روز دیگر خود نگاه می دارد، زنبوری که عسل در کندوی خود ذخیره می کند و مورچه ای که از ترس روز بارانی و برفی توشه ی خود را پنهان می سازد، همه این ها نخستین کارگران تمدن اند. مردم قبیله تاراهوماس دانه های نباتی را به بندهای محکم می بستند و در روی زمین انداخته، بند را تا نیمه زیر خاک پنهان می کردند و هنگامی که مرغ دانه را می بلعید با ریسمان، آن را گرفته، و غذای خود را تامین می کردند.

صیاد تلینگیت کلاهی بر سر می گذاشت که شبیه سر گوساله دریایی بود و پس از پنهان شدن در میان تخته سنگ ها، صدایی شبیه صدای این جانور را از خود خارج می ساخت، با این حیله جانوران به او نزدیک شده، و او نیزه خود را با آرامش خاطر در بدن حیوان فرو می برد و او را شکار می کرد. مردم ناحیه ای از استرالیا در زیر آب می ماندند و به وسیله نی تنفس می کردند در این حین پای مرغابی ها گرفته و آنقدر زیر آب نگه می داشتند تا خفه شوند. (خبرگزاری فارس 1388 : 2) مطالعه و تحقیق در خصوص استتار، اولین بار توسط هنرمندان، نقاشان و زیست شناسان انجام شد. آقای ایوت تایر که به پدر استتار مشهور است در اواخر سال 1800 طی یک تحقیق و پژوهش علمی وضعیت زیستی و دفاعی حیوانات، دریافت که رنگ بسیاری از حیوانات، از رنگ تیره در پشت آن ها به تدریج به رنگ روشن در قسمت پایین و زیر بدن آن ها ختم می شود که خاصیت سه بعدی حیوانات مختل گردیده، و از فاصله دور مسطح نشان داده می شوند که باعث حیات و بقاء آن هاست. (عباسپور نیسیانی، 1384 : 21)در استرالیا پروفسور ویلیام داکلین یک زیست شناس در دانشگاه سیدنی بود که تحقیق و مطالعات گسترده ای را در قرن 19 در زمینه بررسی روش دفاعی حیوانات و گیاهان آغاز نمود و دریافت که سایه اشیاء بزرگترین عامل شناسایی آنها جهت دیده بانی های هوایی است. (کارگروه آموزش و پرورش 1388 : 26)

4 – دفاع در حیوانات :

 جاندارانی که به مدد و حکمت لایزال الهی دارای ابزارهای دفاع غیرعامل از قبیل (استتار، اختفاء، پوشش حفاظتی، حیله و فریب، اعلام خبر، آشیان یابی مناسب و …. می باشند. آنان در طبیعت بچه های خود را به منظور حفاظت در برابر حیوانات شکارچی پنهان می کنند. وسایل دفاعی که خداوند در اختیار جانوران قرار داده پنج وسیله است که چهار وسیله آن، وسیله دفاعی غیرعامل و تنها یک وسیله دفاع عامل می باشد که عبارتند از :

4 – 1 پنهان سازی و استتار

4 – 2 خود را مرده جلوه دادن

 4- 3 پوشش حفاظتی

4 – 4 تحرک و فرار

4 – 5 جنگ و مبارزه

4 – 1 پنهان سازی و استتار: استتار در حیوانات به دو روش صورت می گیرد:

4 – 1 – 1 شباهت عمومی: حیوانات از رنگ خود برای سازگاری با زیستگاه خود استفاده کرده، تا نامرئی برسند.

4 – 1 – 1 – 1 گونه ای از سوسمارها به نام لیزارد قادرند رنگ پوستشان را به خاکستری، قهوه ای و یا خاکی در آورند.

4 – 1 – 1 – 2 آفتاب پرست به تغییر رنگ پوست خود معروف است و می تواند به رنگ سبز روشن، خاکستری تیره با نقطه های زردرنگ و یا هر رنگ مورد نیاز درآید. (سایت وزارت دفاع 1389 : 2)

4 – 1 – 1 – 3 خرس و روباه قطبی دارای پوستی سفید رنگ بوده، که مناسب ترین رنگ استتار برای شکارچی و شکار در مناطق قطبی است.

4 – 1 – 1 – 4 باقرقره جانوری که در قطب زندگی می کند و در تابستان و زمستان تغییر رنگ داده، و در طول سال در حالت استتار به سر می برد. حیواناتی مانند خرگوش، قورباغه، سفره ماهی، ملخ و مارمولک نیز قادر به تغییر رنگ می باشند.

4 – 1 – 2 شباهت ویژه : حیوانات از ترکیبی مانند رنگ و شکل، رفتاری متناسب با زیستگاه خود نشان می دهند مانند:

4 – 1 – 2 – 1 پرنده ی بوتیمار دارای بدنی قلمی و گردنی بلند و دراز، در مرداب ها و نیزارها همانند ساقه نی به نظر می رسد.

4 – 1 – 2 – 2 روش هم رنگ کردن در ماهی مسطح به گونه ای است که با تغییر عمق آب به رنگ مناسب همان عمق درآمده تا از گزند دشمنان محفوظ و با آرامش به حیات خود ادامه می دهد. (عباسپور نیسیانی، 1384 : 36)

4 – 1 – 2 -3 ماهی مرکب در هنگام خطر با ریختن مایعی سیاه رنگ، محیط اطراف خود را تیره کرده و دشمن را از دستیابی به خود محروم می سازد. این روش را می توان عملیات ایجاد دود نامید. (قبولیان، 1388 : 33)

4 – 1 – 2 -4 پلنگ، یوزپلنگ و تمساح از رنگ استتار در جهت پیدا کردن شکار استفاده نماید، و با مخفی ماندن از چشم شکار و طعمه خود در مناسب ترین زمان و مکان اقدام به حمله غافلگیرانه می نمایند (آموزش و پرورش 1388 : 17)

4 – 1 – 2 – 5 شترمرغ نر که رنگش تیره تر است، شب ها و شترمرغ ماده که بال و پرش روشن است روزها، بر روی تخم ها می نشینند تا از دید دشمن مخفی بمانند و اگر حیوان مهاجم نزدیک شود شترمرغ روی لانه می نشیند و گردنش را به سطح زمین دراز می کند و مانند یک تپه پژمرده به حساب می آید.

4 – 1 – 2 – 6 حشره (Walking Stick) به دلیل شکل بدن، رنگ آمیزی و حرکت آرام خود تقریبا نامرئی به نظر می رسد،  این حشره بر روی درخت با بوته زار مانند یک شاخه تکان می خورد.

4 – 1 – 2 – 7 گورخرها، به صورت گله ای حرکت کرده و یا می چرخند و از فاصله دور، خطوط روی بدن آن ها باعث می شود که دیده نشده و حیوان شکارچی را گیچ کنند. (عباسپور نیسیانی، 1384 : 37)

4 – 1 – 2 – 8 حیواناتی چون، زرافه، آخوندک، مار، پروانه، شاپرک، کرم ابریشم و عنکبوت با استفاده از شباهت ویژه استتار می کنند بعضی از جانوران جهت پنهان سازی و مخفی ماندن در روز فعالیتی ندارند و در شب جهت یافتن غذا فعالیت کنند.

 

4 – 2 حیله و فریب:

4 – 2 – 1  روش تقلیدی روشی است که یکه نوع پروانه (Viceroy) که طعمه لذیذ پرندگان می باشد، از آن استفاده کرده و هنگام خطر به رنگ پروانه سمی و بد مزه ای به نام (Monarch) تغییر شکل ، و از خطر محفوظ می ماند.

4 – 2 – 2 روباه و گونه های زیادی از پرندگان با وانمود کردن به مردن یا لنگ زدن کاذب و لحظه ای و ضعیف جلوه دادن خود جهت تطمیع، فریب و جلب توجه دشمن به خود، به تامین امنیت ایجاد فرصت فرار برای بچه ها اقدام می کنند.

4 – 2 – 3 گیاه حشره خوار نپانتس یکی از شگفتی های گیاهی است، حشراتی را که در جستجوی غذ ابه درون حفره موجود در گیاه وارد می شوند به یک باره با بستن درب ورودی حفره حبس نموده، آن ها را هضم می نماید.

4 – 2 – 4 گونه ای از مارها، بدن خود را در زمین استتار نموده و قسمت انتهایی دم خود را تکان می دهند و موجب جلب توجه طعمه، به تصور غذا می شوند تا این که توسط مار شکار می شوند. (قبولیان، 1388 : 34 – 37 )

4 – 2 – 5 بعضی از پروانه ها بر روی بال هایشان نقطه هایی گرد دارند که شبیه چشم های کاذب و ترسناک اند، و گونه هایی از پروانه ها که طعمی خوش مزه دارند برای فریب دشمنان خود را به رنگ پروانه بدمزه در می آورند (خاتم الانبیاء، 1390 : 27)

4 – 2 – 6 عنکبوت برای شکار خود تار می تند و خودش در قسمتی به استراحت و نظاره می نشیند.

4 – 2- 7 شقایق دریایی به گونه ای است که تارهایی در بالای بدنش قرار گرفته که او را شبیه به گیاه دریایی می کند و جانوران ریز که غذای این حیوان می باشند به داخل تارها آمده و جانور با جمع کردن تارها، طعمه را به درون کیسه فرو برده و هضم می نماید. (کار گروه آموزش و پرورش، 1388 : 18)

4 – 2 – 8 شیر مورچه از انواع حشرات بی بال است که سری پهن و فکی بزرگ دارد این حشره در سطح زمین حفره ای مخروطی شکل ایجاد می کند و سطح داخلی حفره را با خاکی نرم و لغزنده می پوشاند. سپس در ته حفره پنهان شده و به انتشار شکار می نشیند. مورچه و سایر حشرات ریز با ورود به کناره این مخروط به قعر آن سقوط کرده، حشره مورچه خوار آن را به داخل کشیده و به دهان خود فرو می برد. (قرارگاه خاتم الانبیاء، 1390 : 73)

4 – 3 پوشش حفاظتی

4 – 3 – 1 وجود حفاظ و زره وسیله دفاعی غیرعاملی است که توسط بعضی از حیوانات مانند گورکن، حلزون، لاک پشت، صدف و … مورد استفاده قرار گرفته و در مقابل دشمن از خود دفاع می کنند. (قبولیان، 1388 : 38)

4 – 3 – 2 حفر و کندن زمین و ایجاد کانال ها و حفره های زمینی، پناه بردن به آن و ایجاد چندین راه خروجی از حربه هایی است که بعضی حیوانات به کار می برند (در واقع زمین پوشش محافظتی است) (کارگروه آموزش و پروش، 1388 : 19)

4 - 4 : تحرک و فرار:

4 - 4 - 1 ، شیوه محافظت کانگورو از بچه اش همراه داشتن آن با خود و نقل و انتقال آن و جابجایی دایمی آن در داخل کیسه واقع در شکمش می باشد. این حیوان تا شش ماه بعد از تولد نوزادش، آن را در داخل کیسه نگهداری و محافظت و همراه خود جابه جا می کند.

4 - 4 - 2 حیواناتی نظیر بز کوهی، آهو، اسب، گورخر ، کانگورو، زرافه، شترمرغ، خرگوش و پرندگان از وسیله فرار برای نجات جان خود استفاده می کنند.

4 - 4 - 3 موش صحرایی و حیواناتی که لانه های زیرزمینی با ورودی و خروجی های متعدد ایجاد می کنند در واقع آزادی عمل و ابتکاری است برای فرار از مهلکه (قبولیان، 1388 : 39)

4 - 4 - 4 گربه حیوانی است که به رغم اهلی بودن و زندگی در کنار انسان ها ، همیشه برای نجات و نگهداری از فرزندانش عملیات جابه جایی و تغییر متناوب را در صورت احساس خطر انجام می دهد (کار گروه آموزش و پرورش، 1388 : 19)

4 - 5 جنگ و مبارزه

که تنها وسیله دفاع عامل حیوانات، است برای حفظ جان خود و یا فرزندانشان نبرد تن به تن می باشد، که از چنگال ها و دندان های تیز و نیش خود و پرندگان از نوک و ضربه زدن به حیوان مهاجم استفاده می کنند.

4 - 6 سایر شیوه ها

4 - 6 - 1 ، مرغ سلیمان (هد هد ) برای حفاظت از جوجه های خود، سوراخ آشیانه اش را با «سنگ عقاب» محکم می گیرد، زیرا که موقع شکستن صدای زنگوله می دهد و بدین ترتیب هم اعلام خطر و هم استحکامات را به کار گرفته است.

4 - 6 - 2 ، موریانه با ایجاد استحکامات قوسی شکل، خود را در برابر دشمن مخفی و محفوظ نگه می دارد.

4 - 6 - 3 ، آشیانه پرندگان، پرتگاه های صعب العبور کوهستانی، با استتار مناسب، در حقیقت همان مکان یابی صحیح می باشد که از اصول دفاع غیر عامل است.

4 - 6 - 4 ، نوعی دارکوب در نواحی جنگلی آمریکا،‌آشیانه خود را در قسمت غربی درخت انتخاب و حفر می کند. حفر سوراخ، موجب بیرون ریختن صمغ از درخت شده، و چون در نواحی غربی آفتاب کمتری می تابد، صمغ تازه و چسبنده باقی می ماند، و ماری که از پایین درخت حرکت می کند با برخورد به صمغ به پایین پرتاب می شود. (قبولیان، 1388 : 39 - 40).

5 - سابقه و تاریخ پدافند غیرعامل در آیات و روایات

قرآن و عترت دو یادگار پیامبر (ص) هستند که می توانند باعث نجات بشریت شوند. قرآن سند راهبردی جهان اسلام و کتابی است که برای همه انسان های اعصار گذشته، حال و آینده سخن دارد، در آن و عترت، راه پیروزی نمایان است. دفاع در اصطلاحات فقهی، تکلیف و حقوقی است که از سوی خداوند به عنوان مالک و قانونگذار مطرح شده است. شخص از این حق برخوردار است که برای پیشگیری از آسیب هایی که اعتقاد و مال و جان و آبروی وی را تهدید می کند دفاع و حمایت کند و از یک نظر تکلیفی است که نمی تواند از آن عدول نماید. بنابراین همواره سخن از حق دفاع از جان، مال و عرف به میان می آید و به عنوان تکلیف از وی خواسته شده تا آن ها را از هرگونه آسیب در امان نگه دارد و محافظت نماید و در برابر متجاوز بایستد و از آن ها حمایت کند. (امام خمینی: 485) البته در علم حقوق هرگاه از دفاع سخن به میان می آید منظور آن است که شخص در برابر اتهامات و ایراداتی که از سوی اصحاب دعوا طرح می شود از خود دفاع کند و لایحه دفاعی از خود تهیه کند . (جعفری لنگرودی :‌203)

فرهنگ خاص دیگری را بر جامعه به زور شمشیر و سرنیزه تحمیل نمایند. این گونه است که قرآن در آیات 39 و 40 دفاع مشروع را عاملی مهم برای حفظ عقیده و تامین آزادی های عقیدتی بر می شمارد. دشمن همواره به اشکال مختلف می کوشد تا مردم را بشکند و آنان را خوار و ذلیل گرداند. بنابراین لازم است که همواره با بیداری به مقابله با روش ها و ساز و کارهای دشمنان پرداخت و از تهاجمات فرهنگی آنان که به نمادهای انسجام ملی صورت می گیرد غافل نبود. (خبرگزاری فارس، 1389 : 2) ضرورت پدافند غیرعامل را می توان از آیات قرآنی نیز فهمید، که رایج ترین آن عنوان تقواست. واژه تقوا از «وقی» گرفته شده، که به معنی : حفظ و نگهداری از آنچه ضررخیزند و اذیت می کند و تقوی به معنی یعنی حفظ و نگهداری نفس از آنچه که ترس از آن می رود . (راغب ، 1412 ق : 881)

5 - 1 ، دفاع غیرعامل در آیات:

5 - 1 - 1 ، آنها با شما می جنگند تا اگر بتوانند شما را از دینتان بازگردانند . (سوره بقره آیه 217)

5 - 1 - 2 ، هر چه در توان دارید از نیرو و اسب های آماده بسیج کنید تا دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید. (انفال آیه 60)

5 - 1 - 3 ، چه بسا گروهی اندک که بر گروهی بسیار به اذن خدا پیروز شدند و خداوند با شکیبانان است . (بقره آیه 249)

5 - 1 - 4 ، خداوند هرگز به زیان مومنین، برای کافران راه تسلطی قرار نداده است. (سوره نساء آیه 141)

 5 - 1 - 5 ، هجرت پیامبر، تار عنکبوت و لانه کردن کبوتر (اختفاء و فریب) و بستن دهانه غار به امر خداوند (40)توبه،

5 - 1 - 6 ، خداوند زاغی را فرستاد که زمین را با منقار و پاهایش حفر کند تا به قابیل نشان دهد، چگونه برادرش هابیل را در زیر خاک پنهان سازد. (مائده: 21) ، (طیب، 1378 : 222)

5 - 1 - 7 ، شما را نیز در چشم آنان اندک (اصل فریب) تا آن کار که مقرر داشته بود واقع گردد (سوره انفال آیه 44)

5  - 1 - 8 ، جولان کافران در شهرها تو را نفربید. (سوره آل عمران آیه 196) (سبحانی ، 1390 : 3)

5 - 2 ، پدافند غیرعامل در روایات نهج البلاغه حضرت علی (ع):

5 - 2 - 1 ، آن گاه که در میدان جنگ در مقابل دشمان قرار گرفتید، قرارگاهتان در دامنه کوه ها، تپه ها و یا کنار رودها باشد تا پوشش حفاظتی شما گردد و شما را از دست دشمن نگهبانی کند و جنگ را از یک سو یا دو سو داشته باشید و قسمت های دیگر بر موانع طبیعی تکیه داشته باشند تا دشمن قدرت نفوذ نداشته باشد. (نهج البلاغه نامه 12) ( حسینی، 1385 : 12)

5 - 2 - 2 ، مراقبان، نگهبانان و خبرگیرانی در قله کوه ها قرار دهید و آنها که پیشاپیش سپاه حرکت می کنند چشمان سپاهند.

5 - 2 - 3، زره پوش ها را پیشاپیش لشکر، و آن ها را که کلاه خود ندارند در پشت سر قرار دهید. (نهج البلاغه خطبه 124)

5 - 2 - 4 ، در وصیت حضرت علی (ع) به امام حسن (ع) : ای فرزند اگر من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده اند نزیسته ام اما چندان در کارهایشان نگریسته ام که همچون یکی از آنها شده ام، بلکه چندان بر امورشان آگاهی یافته ام که گویی با اولین آنها تا آخرینشان زیسته ام. پس در این سیر و تامل، کردار پاکیزه را از آلوده باز شناختم و سود را از زیان دریافتم. (نهج البلاغه: نامه 31) (ارفع، 1379 : 1000)

5 - 3 ، جنگ های پیامبر با کفار؛ پیامبر می فرماید : الحرب خدعه «جنگ یعنی خدعه و فریب»

5 - 3 - 1 ، حفر خندق در جنگ احزاب به پیشنهاد سلمان فارسی در اطراف شهر مدینه (سال پنجم هجرت)

5 - 3 - 2 ، در غزوه احد، با اتکا به ارتفاعات و گماشتن نگهبانان در نقاط نفوذ، که ترک آنها باعث شکست سپاه اسلام شد.

5 - 3 - 3 ، دستور شعله ور ساختن مشعل و ایجاد حلقه عظیم آتش و ایجاد وحشت در هنگام فتح مکه (سال 8 هجرت)

5 - 3 - 4 ، بستن دهان اسبان و حرکت از میان شیارها در جنگ ذات السلاسل (سال هشتم هجرت)

5 - 3 - 5 ، فرمان عبور لشکر از راه های خالی از سکنه در غزوات بنی سلیم و نجران (زرین کوب 1385)

5 - 3 - 6 ، جلوگیری از درخشندگی اسلحه ، و عبور نکردن از میان ساکنان مناطق راه دور در غزوات بدر و بنی سلیم.

5 - 3 - 7 ، ایجاد صدا نکردن، و باز کردن زنگوله از گردن شترها در غزوات مونه و فتح مکه . (حق وردی طاقانکی، 1390)

6 - تاریخچه پدافند غیرعامل در شهرسازی در ایران باستان:

انسان نخستین در غار زندگی می کرد، اما کشاورزی در روندی آرام و تدریجی انسان شکارچی را از غار بیرون آورد و روی زمین و زیر آسمان ساکن کرد. ساختن خانه یک اختراع بود،‌عنصری نو، سرپناهی که انسان را از تاریکی غار نجات داد. در ساختن نخستین سازه حداقل برای شکل دادن به فضا، غار الهام بخش انسان های اولیه شد. (کامیار،‌ 1379 : 15)

سرزمین گسترده ایران واقع در میان دو جلگه بین النهرین و پنجاب سند مانند پلی بوده که طوایف مهاجم شرق و غرب همواره از آن عبور کرده اند و در ادوار گذشته مورد هجوم اقوام بیابانگرد و ایلات مختلف، آشوری ها، بابلی ها، عثمانی ها، یونانی ها و روم به ویژه اسکندر و در دوره اخیر زورگویی های انگلیس که باعث جدایی افغانستان و تجاوزات روس که باعث جدا شدن قفقاز، ارمنستان،  ایروان ، شیروان، قراباغ، گنجه، باکو ، قسمتی از ماوراءالنهر و .. گردیده و باعث ایجاد وضعیت جغرافیایی ناامن شده، به همین منظور خانه های مسکونی دژمانند، قلعه ها، برج و باروها، دربند، کهن دژ، خندق، دروازه ها و نظایر آن، تدبیری آگاهانه بوده که ایرانیان به کار برده اند. (کلایه، 1390 : 4) مکان یابی، اولین و مهم ترین عامل دفاعی در گذشته بود که با تکیه بر محیط طبیعی روی کوه ها و کنار رودخانه ها صورت می گرفته است. (صراف 1374 : 837) ارگ بم، قلعه فلک الافلاک خرم آباد و بسیاری از قلاع ایران در آغاز مظهر شهرهای قلعه ای بوده که مکان گزینی خود را در رابطه با جنبه های دفاعی برگزیدند. (رضوانی، 1374 :‌135) ساخت خانه های گروهی حصاردار با طرح و نقشه های گوناگون از 3000 سال پیش ساخته شده است مانند حصار سیلک در کاشان، قلعه حسنلو در ارومیه، تورنگ در گرگان، تپه حصار دامغان، بلوارآباد در خوی، نوشیجان تپه بین همدان و ملایر، قلعه فلک الافلاک خرم آباد، قلعه الموت در قزوین، کهن دژ سمرقند، بخارا، بلخ و نیشابور را نام برد. (کارگروه آموزش و پرورش 1388 :‌22) رباط ها نیز از بناهای دفاعی و نظامی صدر اسلام است و قلعه های نظامی مرزی را در دوران معینی رباط می گفتند مانند رباط نصیبین که در سرحد میان ایران و روم شرقی بنا شده بود و نگهبانان آن از دیلمان می آمدند.

حصار (بارو) و دروازه؛ آغاز خانه سازی انسان همواره با اندیشه برای یافتن راه های گوناگون دفاع در برابر دشمن و حیوانات وحشی همراه و همگام بوده است. به همین دلیل مساکن اولیه که به صورت خانه های منفرد بدون دیوار ساخته می شد. تدریجا، خانه ها که در یک ناحیه به وجود می آمد در بین یک دیوار محاطی دفاعی محصور گردید. این نوع حصارها در ابتدا دارای یک معبر ورودی بودند، که پس از سالیان دراز تبدیل به درواز شد. حصارهای اولیه که در اطراف خانه ها کشیده می شد، فاقد برج های دفاعی در فواصل منظم یا غیرمنظم بودند تا به وسیله آن ها بشود از دیوارها بهتر محافظت کرد. (کلایس ، 1366 : 106) بدین ترتیب کشیدن حصار زاییده تفکر انسان یک جا نشین جهت حفاظت و ایجاد استحکامات دفاعی در برابر حیوانات درنده و دشمنان اصلی بوده است. با افزایش جنگ های برون گروهی و ایجاد اتحاد بین ساکنین یک دهکده، مساکن گروهی حصاردار به وجود آمده است . (آخوندی، 1367 : 333) حصارها معمولا از خشت و گل و سنگ های تراش خورده ساخته می شد. ضخامت و عرض آن هر چه بیشتر و پهن تر بود مطلوب تر بود. گاه آن را چنان پهن و عریض می ساختند که چندین سوار در ردیف هم دیگر در بالای آن رفت و آمد می کردند و مهمات مانند، سنگ و آتش و مواد مذاب و منجنیق بر روی آن تعبیه می کردند. ( ذکاء، 1367 : 214)

در شهرهای ساسانی حصارهای مستحکمی نیز ایجاد شد. تخت سلیمان دارای بارویی به طول 1120 متر و 33 برج است که با احتساب برج های دروازه های آن به 38 عدد می رسد. شکل حصار آن به صورت بیضی است که قطرهای آن، اندازه های 380 و 300 متر دارند. (جعفری، 1384 : 27) و ارتفاع متوسط آن بین 6 تا 8 متر و ضخامت آن حدود 4 متر می باشد. (پازوکی ، 1378 :‌308) شهرهای اشکانی اکثرا یک دروازه داشتند و دلیل آن عدم امنیت در سرزمین های تحت حکومت پارتیان و جنبه دفاعی شهرها بود. (نظریان، 1388 : 73) در صورتی که در شهرهای ساسانی چهار دروازه وجود داشت، که نشان دهنده خارج شدن از حالت دفاعی و گرفتن حالت تهاجمی نسبت به دشمنان بود. (احمدی، 1390 : 8)

به عقیده عده ای از محققان طرح دایره وار و گرد شهرهای ایران اقتباس از خیمه گاه ها و چادرها، ناشی از احساس خطر چادرنشینان در مقابل تهاجم صحراگردان بوده است. چنین طرحی از زمان ورود آریائی ها در شرق و غرب ایران در ساخت آبادی ها و قلاع به اجرا درآمده است. (موسوی، 1374 : 485) چنین طرحی در شهر همدان، با دیوارهای هفت لایه و شهرهای شیز و داراب گرد و فیروزآباد در ایران وجود داشته است. (هیلن براند، 1377 : 462) در گذشته ساخت شهرهای ایران به سه بخش تقسیم می شد، که عبارت بودند از ؛ کهن دژ، شارستان و ربض. کهن دژ دارای بیشترین استحکامات و عوامل دفاعی، به علت نیاز به دفاع و حفاظت از ارتفاع بسیاری برخوردار بوده و دارای سیستمی مستقل و خودکفا بود و توسط موانع طبیعی و بارو از سایر فضاها جدا می شد و در برابر تهاجم نیروهای خارجی و داخلی تجهیز می گشته است. (سلطان زاده، 1366 : 253) شارستان نیز به دارای یک حصار نسبتا قوی بود که اطراف آن حصار، خندق و دروازه های متعددی ساخته می شد، که از طریق آن با اطراف ارتباط داشت. شارستان برج هایی برای دیده بانی و حفاظت شهر پیش بینی می شد. (فریور صدری، 1376 : 590) در کنار کهن دژ قلعه هایی بودند که در اطراف شهرها برای دفاع از شهر، و در نواحی مسلط بر شهر ساخته می شدند. مانند شهر اردشیر خوره که به وسیله قلعه دختر محافظت می شد و بر معبر شهر مسلط بوده و یک راه ایده آل و قابل دفاع برای لشکرکشی پیروزمندانه اردشیر بابکان (سازنده فیروزآباد) بود. (هوف،‌1369 : 178) گاهی از دره های طبیعی به عنوان خندق و در صورت عدم وجود آن، خدق های مصنوعی در پشت حصار شهر ایجاد می شد. خندق ها برای آن ساخته می شدند تا از نزدیک شدن مهاجمان به حصار شهر جلوگیری کنند. (ملک زاده، 1374 : 639) مثلا در شهر شوش هخامنشی، داریوش دستور داد خندقی عریض حفر کرده، که شهر را محاصره می کرد و آن را به شکل جزیره ای غیر قابل دسترس درآورده بود. (کابلی، 1379 : 242) خندق ها به وسیله پلی متحرک، و یا از دره های متحرک دروازه ها به عنوان پل استفاده کرده. دسترسی بدین وسیله آب درون خندق درجه امنیت شهر را افزایش می داد. (احمدی، 139 : 9)

خوارزمشاهیان به هنگام حمله دشمنان با شکست سدهایی که بر روی رودخانه جیحون بسته بودند، آب آن ها را رها کرده و مانع پیشروی دشمن می شدند و این باعث می شد تا آن ها مدت ها استقلال سیاسی و ویژگی های فرهنگی خود را حفظ کنند و بدین ترتیب رود جیحون و بیابان های اطراف آن، مانند سپری در مقابل یورش بیگانگان عمل می کرد. (ارشد فرد، 139 : 4)

قلعه الموت : (آشیانه عقاب)؛ حسن صباح قلعه الموت را در نزدیکی قزوین، پایگاه مبارزات خود در برابر بی عدالتی سلجوقیان قرار داد و هر روز به تعداد آنها می افزود، به طوری که در اطراف الموت 35 قلعه، و در فومن و قهستان 70 قلعه داشت. اما معروف ترین آن ها الموت (قزوین)، قلعه شاهدژ (اصفهان)، گردکوه (دامغان) و لمبسر (رودبار) بودند که وجود این قلعه ها از ظلم و ستم پادشاهان و حکام ستمگر بر مردم می کاست، زیرا از انتقام و شیوه های دفاعی اسماعیلیان در هراس بودند. اسماعیلیان در مناطق کوهستانی قلعه هایی مستحکم می ساختند که دسترسی به آنها، به راحتی امکان پذیر نبود.

به طوری که بارها و بارها سلجوقیان با لشکرکشی و حمله به این قلاع شکست خورده و باز می گشتند : دژ الموت از نظر طبیعی صخره ای شبیه به برج با دامنه های شیب دار بود و در زمین ها یاطراف کشاورزی می کردند. و در انبارهای بزرگ، مواد غذایی ذخیره می کردند. بدین ترتیب الموت قلعه ای خودکفا بود که در برابر محاصره ها مقاومت و ایستادگی می کرد. (ارشد فرد، 1390 : 5)

 

7 - نتیجه گیری:

 دستیابی به اسرار تاریخ و کشف عبرت های آن همیشه رمز موفقیت جوامع ژرف اندیش بوده و کسانی که از تاریخ گذشته عربت نگرفته اند، بهای سنگین و گزافی پرداخته و گاهی به نابودی کامل آنها منجر شده است. دفاع غیرعامل تمهیداتی است که در زمان صلح صورت می گیرد و امروزه مردم نیازمند خدمات متفاوتی بوده و نیز به دنبال محیطی آرام و قابل سکونت درون شهرها با آسایش می باشند. عمده ترین هدف پدافند غیرعامل، ایمن سازی و کاهش آسیب پذیری زیرساخت های مورد نیاز مردم است که باید با یک برنامه ریزی و طراحی در توسعه پایدار کشور نهادینه شود و برای اصلاح زیرساخت های فعلی راه کارهایی با مهندسی مجدد لازم است. آمار و سوابق جنگ های گذشته نشان می دهد پدافند عامل در حال حاضر به تنهایی قادر به مقابله با سلاح های مدرن و مخرب آفندی برای جلوگیری از اثرات ویران گر آن ها بر مراکز حیاتی و حساس و نیروی انسانی نیستند با توجه به وجود زمینه تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته ضرورت عقلی دفاع کاملا مشهود است. لذا به کارگیری اصول و معیارهای پدافند غیرعامل می تواند به تکمیل زنجیره دفاعی کمک موثر و قابل توجه کند. پدافند غیرعامل صلح آمیزترین و معقول ترین روش دفاعی است که کاهش خسارات مالی به تجهیزات و تاسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی را به دنبال دارد. دفاع غیرعامل پیش بینی اقدامات و تدارکات غیرجنگی برای کمک به اشخاص، گروه ها و یا اجتماعی نیازمند کمک فوری، در نتیجه بلایای طبیعی، انسان ساز، خواه در مقیاس بزرگ و خواه در مقیاس کوچک و خواه جنگ گرفتار شده اند، می باشد. دامنه این کمک ها محدود نمی باشد و شامل آتش نشانی کمک های اولیه، پناهگاه ، پرستاری و .... می باشد. این روش دارای روش ها و فنون منحصر به فردی برای تحقق اهداف خود است. پدافند غیرعامل یک دانش بین رشته ای است و در همه حوزه ها می گنجد و می تواند به یک فرهنگ عمومی در کشور تبدیل شود. لذا این دانش عنصری است پویا و متحرک و باید همواره در صدر تلاش های علمی و پژوهشی قرار گیرد. همه جانبه نگری راهبردها و ملاحظات دفاع غیرعامل، باعث پایداری یک کشور در شرایط بحرانی و به عنوان یک ابزار، باعث ارتقاء قدرت دفاعی و پاسخگویی نیاز به امنیت است. به نظر می رسد با سیاست گذاری مناسب، تولید ساختار، اختصاص منابع مالی مناسب و منابع مدیریتی خوب و تشویق محققین و مراکز تحقیقاتی کشور امکان ظرفیت، قابلیت و پتانسیل پاسخ گویی به نیاز تکنولوژی در کشور وجود داشته باشد و این ظرفیت ها نیاز به سمت نیازهای آموزشی و پژوهشی هدایت شوند. کشورها همواره در عرصه نظام بین المللی و منطقه ای با فرصت ها و تهدیدات متنوعی در محیط داخلی و خارجی خود مواجه می باشند. لذا برای مقابله با تهدیدات همواره راه کارهایی در نظر می گیرد که بخش زیادی از بین راهکارها، اقدامات پدافند غیرعامل است. با شروع قرن 21 و رواج هر چه بیشتر تسلیحات مخرب نظامی چون هواپیماهای جنگی،‌موشک های قاره پیما و سلاح های کشتارجمعی،‌ می بایست شهرهایمان را در مقابل این سلاح ها مجهز نموده تا از جان شهروندان محافظت نمائیم. دفاع غیرعامل پیش بینی اقدامات و تدارکات غیرجنگی برای کمک به اشخاص، گروه ها و یا اجتماعی نیازمند کمک فوری که در نتیجه بلایای طبیعی، انسان ساز، خواه در مقیاس کوچک و خواه جنگ گرفتار شده اند، می باشد. دامنه این کمک ها محدود نمی باشد و شامل آتش نشانی کمک های اولیه، پناهگاه، پرستاری و ... می باشد. این روش دارای روش ها و فنون منحصر به فردی برای تحقق اهداف خود است. رعایت اصول و ضوابط پدافند غیرعامل از قبیل عرصه ایمن، پراکنده سازی یا تجمیع حسب مورد، حساسیت زدایی، اختفاء، استتار، فریب دشمن و ایمن سازی نسبت به مراکز جمعیتی و حایز اهمیت ویژه در طرح های آمایش سرزمینی و طرح های آینده توسعه کشور از مباحث اصلی مطرح در یکی از بندهای سیاست های کلی پدافند غیرعامل کشور است. طبقه بندی مراکز، اماکن و تاسیسات حایز اهمیت به حیاتی، حساس، مهم و تجدیدنظر در این طبقه بندی در صورت لزوم، از مباحث دیگر بندهای این سیاست هاست. تهیه و اجرای طرح های پدافند غیرعامل با رعایت اصل هزینه - فایده در مورد مراکز، اماکن و تاسیسات حایز اهمیت موجود و طرح های حایز اهمیت در دست اجرا بر اساس اولویت بندی و امکانات، حداکثر تا پایان برنامه ششم و تامین اعتبار مورد نیاز توسط دولت، نیز از دیگر سیاست های کلی نظام در خصوص پدافند غیرعامل است. کشورها همواره در عرضه نظام بین المللی و منطقه ای با فرصت ها و تهدیدات متنوعی در محیط داخلی و خارجی خود مواجه می باشند. لذا برای مقابله با تهدیدات همواره راهکارهایی در نظر می گیرد که بخش زیادی از بین راهکارها، اقدامات پدافند غیرعامل است. با شرو عقرن 21 و رواج هر چه بیشتر تسلیحات مخرب نظامی چون هواپیماهای جنگی، موشک های قاره پیما و سلاح های کشتارجمعی، می بایست شهرهایمان را در مقابل این سلاح ها مجهز نموده تا از جان شهروندان محافظت نمائیم.

 

8 - منابع و مواخذ:

1 - آخوندی، اردشیر،‌1367 ، نقش قلعه در پیدایش و شکل گیری معماری روستایی و شهری چهارمحال بختیاری، مجموعه مقالات و دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، انتشارات سازمان میراث فرهنگی، جلد4 ، چاپ اول.

2 - احمدی، رضا، و ملکی ، سعید، 1390 ، بررسی عوامل و عناصر موثر در پدافند غیرعامل در شهرهای ایران، سومین همایش پدافند غیرعامل ایلام.

3 - ارشد فرد، اسماعیل، 1390، گذری تاریخی بر پدافند غیرعامل، سومین همایش پدافد غیرعامل ایلام.

4 - الهی قمشه ای، مهدی ، 1380، قرآن کریم، نشر فاطمه الزهرا، قم، چاپ اول.

5 - الهی قمشه ای، مهدی، 1387 ، قرآن کریم چاپ اول، انتشارات پیام عدالت، چاپ خانه بدر، تهران.

6 - امام خمینی (ره)، 1365 ، تحریر الوسیله؛ ج 1.

7 - امین زاده، بهنام، آقا ابراهیمی سامانی، فیروز،‌1385، مستندسازی منظر باستانی تخت جمشید، نشریه هنرهای زیبا، شماره 27 پاییز.

8 - بهزادپور، محمد ، مهر 1387، مقاله پدافند غیرعامل، مازندران، 23 ص .

علی صادق پور آذری

 

 
 
امتیاز دهی