مقـالات

1393/8/28 چهارشنبه

پدافند غیر عامل و ایده جان پناه عنکبوتی

سرزمین ما ایران به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و سیاسی همواره در معرض انواع خطرات طبیعی نظیر (زلزله و سیل و ….) و تعهدیدات انسان ساز (جنگ) قرار داشته است و تلفات انسانی و خسارات مالی سنگین متحمل شده است متاسفانه کشور ما علارغم پشت سر نهادن 8 سال جنگ تحمیلی و وقوع زلزله های متعدد نظیر زلزله بم و …. هنوز توجه قابل ملاحظه ای به پدافند غیرعامل در کشور نشده است

 

 

چکیده

سرزمین ما ایران به دلیل موقعیت خاص  جغرافیایی و سیاسی همواره در معرض انواع خطرات طبیعی نظیر (زلزله و سیل و ….) و تعهدیدات انسان ساز (جنگ) قرار داشته است و تلفات انسانی و خسارات مالی سنگین متحمل شده است متاسفانه کشور ما علارغم پشت سر نهادن 8 سال جنگ تحمیلی و وقوع زلزله های متعدد نظیر زلزله بم و …. هنوز توجه قابل ملاحظه ای به پدافند غیرعامل در کشور نشده است امروزه با استفاده از برنامه های جامعه مدیریت بحران و با اجرای طرح های کاربردی پدافند غیرعامل قبل از بحران، می توان به مقدار زیادی از شدت  گستردگی خسارات و تلفات ناشی از این گونه خطرات را به میزان قابل ملاحظه ای کاهش داد. از مهمترین این تمهیدات به کارگیری اصول پدافند غیرعامل جهت کاهش خطرپذیری در برابر خطرات مختلف و افزایش کارایی پس از وقوع خطر است به کار بستن این تدابیر می تواند جهت کاهش خطرپذیری در برابر خطرات طبیعی و انسان ساز (جنگ ، بمباران هوایی و …) مفید واقع شود در این مقاله مروری اجمالی بر پدافند غیرعامل به خصوص در برابر حوادث انسان ساز شده است و با الهام از طبیعت ایده جان پناه عنکبونی را مورد توجه قرار داده است.(کرزن،جرج "ن"ایران1362،ص 444).

کلمات کلیدی: پدافند غیرعامل، جنگ، جان پناه عنکبونی

 

مقدمه

انجام اقدامات دفاع غیرعامل، در جنگ‌های نامتقارن امروزی در جهت مقابله با تهاجمات خصمانه و تقلیل خسارت ناشی از حملات هوایی، زمینی و دریایی کشور مهاجم، موضوعی بنیادی است که وسعت و گستره آن تمامی زیرساخت‌ها و مراکز حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی، سیاسی، ارتباطی، مواصلاتی نظیر بنادر ، فرودگاه‌ها، و پل‌ها، مراکز فرماندهی و جمعیت مردمی کشور را در برمی‌گیرد. تا حدی که حفظ امنیت ملی و اقتصادی، شکست ناپذیری در جنگ، به نحو چشمگیری وابسته به برنامه ریزی و ساماندهی همه جانبه در موضوع حیاتی دفاع غیر عامل می باشد. از طرفی با توجه به موقعیت استراتژیک کشور و خطر بروز حوادث طبیعی نظیر سیل و زلزه است.) استراتژیک بزرگ اصول و رویه ها جان . ام کانیز ترجمه کوروش بایندر(

اهمیت پدافند غیرعامل در جنگ ها

جنگ یکی از عناصر پایدار تاریخ بشری است. به طوری که جامعه‌شناسان آن را به عنوان یک پدیده و واقعیت اجتماعی قلمداد نموده‌اند. بشریت در طول 5 هزار سال تاریخ تمدن خود 14 هزار جنگ را دیده و در این جنگ‌ها بیش از 4 میلیارد انسان جان باخته‌اند. گفتنی اینکه در طول چند هزار سال تمدن بشری صرفا 268 سال بدون جنگ و مناقشه بوده است، در طی 45 سال (از سال 1945 تا 1990) در کره زمین فقط 3 هفته بدون جنگ بوده و اکثر این جنگ‌ها در کشورهای جهان سوم به وقوع پیوسته است.)سون تزو ،هنر جنگ ترجمه محمود محمودکی سال90 (

 

. در قرن بیستم بیش از 220 جنگ به وقوع پیوسته و بیش از 200 میلیون تلفات انسانی داشته است. میهن اسلامی‌مان طی سالیان گذشته شاهد چهار جنگ مهم (جنگ تحمیلی، جنگ اول خلیج فارس، جنگ افغانستان و جنگ آخر آمریکا و انگلیس علیه عراق) بوده است و وقوع مناقشات و جنگ‌های دیگری با اهداف ژئوپلتیک، مهار، محاصره و مقابله با انقلاب اسلامی جزء اهداف راهبردی استکبار جهانی می‌باشد.

تجارب حاصله از جنگ‌های گذشته خصوصا هشت سال دفاع مقدس، جنگ 43 روزه 1991 متحدین علیه عراق (جنگ اول خلیج فارس)، جنگ 11 هفته‌ای سال 1999 ناتو علیه یوگسلاوی، جنگ اخیر امریکا و انگلیس علیه عراق و نبرد رژیم اشغالگر قدس علیه حزب الله و حماس موید این نظر است که کشور مهاجم جهت در هم شکستن اراده ملت و توان اقتصادی، نظامی و سیاسی کشور مورد تهاجم با اتخاذ استراتژی انهدام مراکز ثقل؛ توجه خود را صرف بمباران و انهدام مراکز حیاتی و حساس می‌نماید. نگرشی تحقیقی به آمار و سوابق ثبت شده جنگ‌های گذشته موید این موضوع می‌باشد که به علل وجود شکاف فناوری بین تسلیحات مدرن آفندی هوایی دشمن و تسلیحات پدافند هوایی خودی، آسیب‌پذیری سامانه‌های پدافند هوایی در برابر جنگ الکترونیک، غافلگیر شدن این سامانه‌ها در برابر هواپیماهای تهاجمی و موشک‌های کروز و بالستیک، پرتاب موشک از ماورا برد جنگ افزارهای پدافند هوایی، فقدان سلاح‌های ضد موشک، اهداف حیاتی و حساس موجود را در صورت نبود و یا ضعف اقدامات دفاع غیرعامل به هدف‌های ساده و آسانی برای هدف‌گیری موفق و سریع هواپیماهای حمله‌ور و تسلیحات آفندی دشمن تبدیل خواهد نمود.

جنگ‌ها با پیشرفت‌ فناوری و بکارگیری تسلیحات مدرن و هوشمند، ماهیت پیچیده‌تر و مخربتری به خود گرفته و هر روزه در گوشه‌ای از جهان شاهد کشتار انبوه مردم و تخریب و انهدام منابع و سرمایه‌ها و زیرساخت‌های ملی آنها در اثر بمباران و انبوه آتش ویرانگر دشمنان بوده و این روند متوقف نشده و ادامه خواهد یافت.

در خلال جنگ جهانی دوم برای از بین بردن یک نیروگاه با احتمال انهدام 96 درصد که ابعادی معادل 400 در 500 فوت مربع داشت تعداد 650 بمب 500 کیلوگرمی توسط 110 بمب‌افکنب 17 به کار می‌رفت اما در جنگ خلیج فارس، هر نیروگاه توسط دو بمب هدایت شونده به طور دقیق منهدم گردید یعنی هر هواپیمای بمب‌افکن در جنگ خلیج فارس معادل 110 بمب‌افکنب 17کارایی داشت. در جنگ سال 1991 (جنگ خلیج فارس) پالایشگاه‌ها و مخازن نفتی با 1200 تن بمب طی 500 سورتی پرواز بر روی 28 پالایشگاه عراق بمباران و تولید نفت عراق به طور کلی متوقف گردید.-http://sites.google.com/site/survivalnow/shelter (    و مقالات سایت پدافند غیر عامل)

 

امروزه کشورهایی که طعم خرابی و خسارت ناشی از جنگ را چشیده‌اند جهت حفظ سرمایه‌های ملی و منابع حیاتی خود توجه خاص و ویژه‌ای به دفاع غیرعامل نموده و در راهبرد دفاعی خود جایگاه والایی برای آن قایل شده‌اند و نمونه بارز آن کشور کره شمالی می‌باشد که با اتخاذ سیاست و استراتژی تمرکز‌زدایی در این راستا اقدامات بنیادی و اساسی جالب توجهی اتخاذ نموده است و جوهره و ثقل اصلی آن، اقدامات دفاع غیرعامل و ملاحظات جدی دفاعی، امنیتی و اقتصادی در ساخت و احداث مراکز حیاتی از قبیل متروی پیونگ‌یانگ با عمق 95 الی 105 متر مقاوم در برابر سلاح‌های متعارف و غیرمتعارف، احتراز از ساخت و احداث مجتمع‌های بزرگ و زیرساخت‌های حجیم کلیدی و توجه به ساخت و احداث مراکز حیاتی و حساس به صورت کوچک و پراکنده نمودن آنها در اقصی نقاط کشور ، احداث تونل‌های عظیم زیرزمینی، ایجاد صدها بندر کوچک با ظرفیت بارگیری یک تا دو کشتی در طول سواحل کشور، احداث جاده کمربندی با تونل‌های زیرزمینی در مرزها برای تسهیل نقل و انتقالات نظامی، احداث سد بزرگ نامپو در نزدیکی مصب رودخانه ددونگ کنگ در حاشیه سواحل غربی کره شمالی با استفاده دو منظوره اقتصادی و دفاعی سلاح آب بوده است.

نوام چامسکی قبل از وقوع جنگ اخیر عراق در مقایسه میان عراق و کره شمالی می‌گوید "به نظر می‌رسد به واسطه بی‌دفاع بودن عراق، تهاجم به این کشور با موفقیت انجام می شود" اگر کره شمالی و عراق را با هم مقایسه کنیم ، عراق بی‌دفاع‌ترین و ضعیف‌ترین رژیم منطقه است در حالی که یکی از مخوف‌ترین دیکتاتورها در آنجا حکومت می‌کند در مقابل، کره شمالی یک تهدید به حساب می‌آید و به یک دلیل ساده به آن حمله نمی‌شود زیرا کره شمالی از یک عامل بازدارنده قوی برخوردار است یعنی توپخانه عظیمی که سئول را هدف گرفته است در صورتی که امریکا به این کشور حمله کند کره شمالی می‌تواند قسمت زیادی از کره جنوبی را نابود کند، به عبارت دیگر امریکا به کشورهای دنیا می‌گوید: «اگر بی‌دفاع هستید ما هر زمان که دلمان بخواهد به شما حمله می‌کنیم و اگر سدی دارید ما عقب‌نشینی می‌کنیم. (مقالت مندرج در وب سایت پدافند غیر عامل کشور )

اجتناب‌ناپذیر بودن وقوع جنگ‌ها در طول تاریخ بشری ، وقوع حداقل 4 جنگ مهم در حریم مرزهای سرزمین میهن اسلامی در چند ساله اخیر و اهداف راهبردی امریکا در محاصره، مهار، تضعیف و براندازی جمهوری اسلامی، وجود طیف گسترده تهدیدات بالقوه و بالفعل کانون‌های بحران در پیرامون کشور، این پیام را به ما می‌دهد،«همچنان‌که نباید مرعوب تهدیدهای دشمن گردید، از سوی دیگر می‌بایست با اقدامات و تدابیر موثر دفاعی، خود را آماده مقابله با تهدیدات بالقوه و بالفعل دشمن نمود» و بخش بسیار مهم و حیاتی از این آمادگی در شرایط تهدیدات نامتقارن ، اتخاذ راهبردهای دفاعی غیرعامل در جهت خنثی سازی و تقلیل و کاهش خسارات حملات احتمالی هوایی دشمن به مراکز ثقل میهن اسلامی و بالا بردن آستانه مقاومت ملی می‌باشد.

انواع پدافند

کلمه پدافند به معنای دفاع بوده و در مقابل آفند به معنی هجوم و حمله می آید. به طور مثال در یک بمباران هوایی توسط دشمن بر روی یک مجموعه صنعتی به دو طریق می توان دفاع کرد:

پدافند در مفهوم کلی، دفع، خنثی کردن و یا کاهش تاثیرات اقدامات آفندی دشمن و ممانعت از دستیابی به اهداف خودی است. پدافند به دو بخش تقسیم می شود 1 – پدافند عامل 2 – پدافند غیر عامل .

پدافند عامل : پدافند عامل عبارت از رویارویی و مقابله مستقیم با دشمن و به کارگیری جنگ افزارهای مناسب و موجود به منظور دفع حمله و خنثی کردن اقدامات آفندی وی می باشد.

تعاریف ، اصطلاحات و اصول کالی پدافند غیرعامل

به مجموعه اقداماتی اطلاق می گردد که مستلزم به کارگیری جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و  تاسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد. به عبارت دیگر به اقدامات و فعالیت های پیشگیرانه ای اطلاق می شود که بدون استفاده از تسلیحات، موجب کاهش و یا دفع اثرات عملیات خصمانه دشمن می گردد. با وجود تهدیدات بالقوه و خطراتی که امنیت ملی، استقلال و تمامیت ارضی کشور را نشانه گرفته است ضرورت دفاع و آمادگی لازم جهت کاهش آسیب پذیری ساختمان و تاسیسات و تجهیزات و نیروی انسانی کاملا روشن است.

اقدامات پدافند غیرعامل شامل استتار، اختفاء، پوشش، فریب، تفرقه ‌و پراکندگی، استحکامات و سازه‌های امن و اعلام خبر می‌باشد. (سلیمانی ، محمود ،پدافند غیر عامل مقاومت ملی پایدار .)

وظایف دفاع غیرنظامی

دفاع غیرنظامی، تقلیل خسارت مالی و صدمات جانی وارده بر غیرنظامیان در جنگ یا در اثر حوادث طبیعی نظیر سیل، زلزله، طوفان، آتشفشان، آتش‌سوزی و خشکسالی می‌باشد.

1 - اقدامات پیشگیرانه و کاهش دهنده

2 - آماده سازی و امداد رسانی

3 - هشدار و اخطار

4 - بازسازی مجدد

مکان یابی

یکی از اقدامات اساسی و عمده پدافند غیرعامل، انتخاب محل مناسب می‌باشد و تا آنجا که ممکن است باید از ایجاد تاسیسات حیاتی و حساس در دشت‌های مسطح یا نسبتاً هموار اجتناب کرد. زیرا تاسیسات احداث شده در چنین محل‌هایی را نمی‌توان از دید دشمن مخفی نگاهداشت و آسیب‌پذیری آن در برابر تهدیدات افزایش می‌دهد. ایجاد تاسیسات حیاتی و حساس در کنار بزرگراه‌ها، جاده‌های اصلی، کنار سواحل دریا، رودخانه‌ها و نزدیکی مرزها موجب سهولت شناسایی و هدف‌یابی آسان آنها توسط دشمن می‌گردد.(پدافند غیر عامل چیست ؟اضهارات مجید اشتری،نشریه راه مردم )

توضیح اینکه سه موضوع عمده که می بایست در مکان یابی به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذیل است:

1 – ماموریت : امکان اجرای ماموریت در مکان تعیین شده موجود باشد.

2 – پراکندگی: وسعت مکان انتخابی به صورتی باشد که امکان پراکندگی مناسب تاسیسات و تجهیزات را فراهم نمایند.

3 – شکل عوارض و محیط : احداث تاسیسات و استقرار تجهیزات به گونه ای باشد که همرنگی و هماهنگی با عوارض محیطی (روستایی، کویری ، کوهستانی، جنگلی و شهری) را داشته باشد.

استتار، اختفاء، ماکت فریبنده

استفاده و بهره‌برداری از اقلام، تجهیزات و روشهایی برای پنهان نمود،ن همگون سازی، تغییر شکل، شبیه‌سازی، ایجاد طعمه فریبنده و حذف شکل منظم هندسی اهداف در جهت ممانعت از کشف و شناسایی نیروها، تجهیزات، تاسیسات و فعالیت‌های خودی توسط سامانه‌های آشکار ساز و حساس دشمن.(بیات سروش ، ایجاد سیستم پدافند هوایی غیر عامل ، جنگ الکترونیک 1382)

استراتژی انهدام مراکز ثقل

صاحب‌نظران سیاسی و نظامی آمریکا، پس از تحمل شکست تاریخی خود در جنگ ویتنام 1973- 1964 مطالعات و تحقیقات قابل توجه و مستمری را در جهت بررسی شکست خود در جنگ یاد شده و دستیابی به استراتژی و شیوه‌های موثرتر جنگ‌های هوایی نمودند، در سال 1988 سرهنگ هوایی جان واردن کتابی با عنوان نبرد هوایی را تهیه و تدوین نمود و در دهم آگوست 1991 با سمت مشاور نظامی امنیت ملی آمریکا، نظریه، خود را که به تئوری پنج حلقه واردن مشهور می‌باشد به پنتاگون و فرماندهان وقت نظامی، ژنرال نورمن شوار تسکف و ژنرال کولین پاول ارائه نمود که مورد قبول واقع گردید.

تئوری یاد شده بر این مبنا می‌باشد که مهمترین وظیفه در طرح‌ریزی یک جنگ، شناسایی مراکز ثقل کشور مورد تهاجم بوده و چنانچه این مراکز با دقت لازم شناسایی و مورد هدف قرار گیرند، کشور مورد تهاجم در اولین روزهای جنگ طعم شکست نظامی را چشیده و در کوتاهترین مدت به خواسته‌های کشور مهاجم (آمریکا)تن در داده و تسلیم خواهد شد.

تئوری یا مدار 5 حلقه واردن دقیقا مورد استفاده فرماندهان عملیاتی آمریکا و متحدین در جنگ 43 روزه 1991 (جنگ اول خلیج فارس)، مناقشه کوزوو (جنگ 11 هفته‌ای سال 1999 ناتو علیه یوگسلاوی) و جنگ اخیر آمریکا و انگلیس علیه عراق (2003) و رژیم اشغالگر قدس علیه حزب الله و حماس در دو جنگ قرار گرفته است .(موحد نیا جعفر ، دفاع غیر عامل (ستاد تدوین متون درسی پدافند غیر عامل )

اهمیت پدافند غیر عامل

1 – بکارگیری اقدامات پدافند غیرعامل، موجب زنده ماندن و ادامه حیات و بقای نیروی انسانی می گردد که با ارزش ترین سرمایه یک انسان و قدرت ملی کشور می باشد.

2 – دفاع غیر عامل موجب صرفه جویی کلان اقتصادی و ارزی در حفظ تجهیزات و تسلیحات بسیار گران قیمت نظامی نظیر (هواپیماهای شکاری و ترابری ، سامانه های موشکی و پدافند هوایی و زمین به زمین، رادارها، شناورها ، توپخانه صحرایی، تانکها و نفربرها و …. می گردد.

خرید و تهیه تسلیحات نظامی در هر زمان و از هر جا امکان پذیر نمی باشد.

وجود حتی یک سلاح (تیربار، توپ ، تانک، بالگرد، هواپیما، شناور موشک و …) گاهی می تواند سرنوشت یک نبرد را رقم زند.

3 – دفاع غیر عامل، مراکز حیاتی و حساس (اقتصادی، سیاسی ، نظامی، ارتباطی، مواصلاتی، پالایشگاهها ، نیروگاهها، بنادر، فرودگاهها، مجتمع های صنعتی و …) را در برابر حملات و بمباران هوایی و حملات زمینی دشمن حفظ نموده، خسارات و صدمات را تقلیل و ادامه فعالیت و مقاومت در شرایط بحران و جنگ را ممکن می سازد.

4 – اقدامات دفاع غیر عامل موجب تحمیل هزینه به دشمن می گردد.

5 – دفاع غیرعامل موجب حفظ نیروها برای ضربه زدن در زمان و مکان مناسب به دشمن و سلب آزادی و ابتکار عمل از دشمن و نیروی مهاجم می شود.

6 – فریب یکی از اصول دفاع غیرعامل است، تهیه و ساخت ماکت های فریبننده و کاذب، یکی از اقدامات موثر دفاعی غیر عامل است که در صورت استتار و اختفاء و پوشش اهداف حقیقی فوائد و نتایج مشروحه زیر را دارد.

انحراف دشمن از اهداف حقیقی و مهم به سمت اهداف کاذب و کم اهمیت.

تحمیل هزینه بیشتر به دشمن.

بیشتر نشان دادن توان خودی.

تضعیف روحیه و تحلیل انرژی دشمن.

غافلگیر شدن سامانه های پدافند هوایی در برابر هواپیماهای تهاجمی و موشک های کروز و بالستیک به علت پرواز در ارتفاع پائین و استفاده از نقاط کور راداری، پرتاب موشک از ماوراء برد جنگ افزارهای پدافند هوایی.(هروترضا ،مدیریت نظامی در نبردها 1384)

برتری هوائی دشمن

عدم امکان پوشش کامل پدافندی مراکز حیاتی و حساس و مهم و مراکز جمعیتی کشور به علت وسعت سرزمینی و روند آمار افزایشی ساخت و احداث مراکز حیاتی و حساس جدید.

نظریه‌های راهبردی و دکترین های دفاعی دال بر اهمیت و لزوم توجه به دفاع غیر عامل می‌باشد.

سون تزو می‌گوید، کسی که اولین ضربه را می‌زند برنده نیست، بلکه کسی که آخرین ضربه را تحمل می‌کند برنده است و شکست ناپذیری مربوط به دفاع می باشد.

ایجاد پراکندگی در مراکز حیاتی و حساس یکی از اصول مهم دفاع غیر عامل جهت تقلیل خسارات آنها در اثر تهاجمات هوائی و زمینی دشمن می‌باشد، سروانتس گفته‌ای شنیدنی در این خصوص دارد (این به عهده انسان عاقل است که امروز به فکر فردا باشد و تمام تخم مرغهای خود را در یک سبد به مخاطره نیندازد).

کلاز ویتس استراتژیست مشهور می‌گوید حمله شکل بسیار ضعیف جنگ و دفاع شکل بسیار قوی آن است.

پدافند غیرعامل در طبیعت و ایده لانه عنکبوتی

طبیعت مدرسه علم است، مطالعه طبیعت که بر اساس نظام احسن خداوند حکیم می باشد، پیامهای مفید، روشن و حکیمانه ای برای الگوبرداری در جهت حفظ حیات و ادامه بقاء انسانها دارد. (پرستون و مافهام ، جهان عنکبوتی ها ، ترجمه مظفریان ،فریبا 1389،ص 149)

استراتژی دفاعی عنکبوت ها

به طور کلی در طبیعت شاهد سیستم های دفاعی عامل مختلف ، در بین جانداران در مقابل خطرات و تهدیدهای محیط هستیم.  اما بعضی گونه ها به کمک روش های غیر عامل همچون استتار و پناه گرفتن اقدام به دفاع غیر عامل می کنند . نمونه هایی که شاید راهگای خلق روشی جهت دفاع غیرعامل انسانی به حساب آیند.

1 – دو نوع استراتژی کلی دفاعی عنکبوت ها

علاوه بر آب و هوا که تغییرات زیادی در جمعیت عنکبوت ها به وجود می آورد، و در حقیقت بزرگترین دشمن آنها به حساب می آید، دشمنان عنکبوت ها را لشکر بزرگی تشکیل می دهند و عنکبوت ها برای افزایش شانس بقا و دوام پایداری نوع خود، با استراتژی هایی که در طول تکامل به آنها دارا شده اند، به آنها پاسخ می دهند. اوا از همه باید از صید شدن توسط یک شکارچی دیگر دوری کنند. این استراتژی ها در دو روش اصلی صورت می پذیرد. روش اول زندگی پنهانی درون یک لوله یا تونل زیرزمینی است که توسط یک دریچه که به خوبی استتار شده، بسته می شود. شکارچیان ابتدا بایستی موقعیت تونل را بیابند و سپس یا مانند شکارچی های بزرگی مثل کاتیماندی زمین را حفر کنند و یا مثل زنبورهای شکارچی به درون آن بخزند تا به عنکبوت ها دسترسی یابند. روش دوم دفاع را عنکبوت هایی پذیرفته اند که در معرض دید قرار دارند. این عنکبوت ها هم با زمینه محیط خود مانند تنه درختان مخلوط می شوند و یا اینکه از بعضی اشیاء غیر قابل خوردن محیط خود، مانند شاخه و برگ مرده تقید می کنند.( پرستون و مافهام ، جهان عنکبوتی ها ، ترجمه مظفریان ،فریبا 1389،بخش دوم)

2 – جزئیات استراتژی دفاعی زندگی زیرزمینی عنکبوت میگولومورف

تعداد زیادی از عنکبوت ها زندگی زیرزمینی دارند، اما بی شک عنکبوت های میگولومورف متخصصین این نوع زندگی به حساب می آیند. عنکبوت های دریچه ای در میان میگالومورف ها صنعتگران برجسته ای هستند. که با مهارت برای ورود محرمانه به درون خانه خود، از یک در ابریشمی استفاده می کنند. انواع تونل ها و درهای ساده و پیچیده، در میان این عنکبوت ها شناخته شده اند. نوع ساده تر آن لوله ایست که ورودی آن با یک در مانند چوب پنبه، و به صورت اریب بسته می شود بنابراین ساختمان آن به یک لوله ساده و یک دریچه نازک که ورودی آن را می بندد محدود می شود . در انواع پیچیده تر دریچه نازکی ورودی تونل را در سطح زمین می بندد و تونل دیگری به صورت مورب از این لوله اصلی منشعب شده که ورودی این تونل فرعی نیز با دریچه دیگری بسته می شود. آرایش های پیچیده تری برای درها و تونل های شاخه شده شناخته شده است. به خصوص در میان عنکبوت های دریچه ای استرالیایی درب چوب پنبه ای و ضخیم به تدریج محو شده و جای آن را دریچه نازکی گرفته است.

هولناکترین شکارچیان این عنکبوت ها زنبور های «pompoiliidai» بزرگ هستند. این زنبورها به راحتی می توانند حتی بزرگترین گونه عنکبوت ها را علی رغم قرار داشتن در موقعیت دفاعی مناسب مغلوب ساخته و فلج کنند. این زنبورهای فیروزمند احتمالا موفق ترین شکارچیان عالم حشرات هستند و به خوبی برای شکار جانورانی که خود قاتلین درنده ای می باشند، سازگاری یافته اند. تنظیم دقیق دستگاه های حسی آنان و حرکات سریعشان با توانایی آنان برای خمیده کردن شکم قابل انعطافشان به صورت یک دایره کامل برای نیش زدن همراه می شود و باعث می گردد، هنگامی که قربانی را در میان پاها و آرواره های خود به صورت حریف غیر قابل مقاومتی برای عنکبوت ها در بیایند. زنبورهای شکارچی که در شکار عنکبوت های دریچه ای تخصص دارند، به صور خستگی ناپذیری بر روی زمین به دنبال آنها می گردند و حتی ورودی هایی را نیز که به خوبی مستتر شده اند به آسانی پیدا می کنند. اگر عنکبوت از آمدن شکارچی بی اطلاع باشد، زنبور به راحتی در را باز کرده و وحشیانه مانند اینکه در خانه خودش باشد، بدون کوچکترین تاملی درون خانه عنکبوت هجوم می برد. زنبور شکار خود را فلج می کند و سپس بر روی آن تخم می گذارد و عنکبوت به آرامی توسط نوزادان زنبور که از تخم بیرون می آیند، خورده می شود. در این حالت دز عنکبوت به مقبره او مبدل می شود.

ازین رو هر نوع عنکبوت سیستم دفاعی ویژه ای برای خود دارد، که در این میان عنکبوت میگامورلوف استرالیایی راه حل تونل استتار را پیشه گرفته است، بدین صورت که ؛ محفظه ای کنار تونل خود حفر می نماید که اگر خطری عنکبوت را تهدید کند ، به درون محفظه کنار تونل پناه برده و در آن را می بندند از این رو دشمن با تخریب درپوش لانه و در هم شکستن آن نیز قادر به صدمه زدن به عنکبوت نمی باشد.( پرستون و مافهام ، جهان عنکبوتی ها ، ترجمه مظفریان ،فریبا 1389،ص428)

 

کنکاشی در راهکارهای مشابه سیستم دفاعی عنکبوت، در معماری گذشته ایران

(قبادیان ، وحید 1385 ،ص 31- صدوقی ، ارزو ، ،1387)

1 – شبستان (پدافند غیرعامل اقلیمی که در زمان جنگ ایران و عراق نقش پناهگاهی به خود گرفته است)

شبستان همان زیرزمین یا سرداب است که در سایر نواحی گرم و خشک بسیار متداول است. این شبستان ها گاهی تمام سطح زیر طبقه همکف را در بر می گرفته و سطح آن حدود یک متر از طبقه همکف بالاتر بوده و مابقی شبستان در زیرزمین قرار داشته است و روشنایی و تهویه اتاق های شبستان از طریق پنجره های بین حیاط و شبستان تامین می شده است.

ایده جان پناه عنکبوتی

در این بخش با توجه به سیستم های مورد بحث دفاع عنکبوت و با بهره گیری از اصول حاکم بر معماری گذشته که با استفاده چند منظوره از شوادان ها (اشکال ابتدایی دفاع غیرعامل)، جان پناه عنکبوتی به عنوان سیستم دفاعی غیرعامل در مقابل حملات هوایی دشمن (بمباران) و زلزله، و به عنوان ایده قابل بسط در ساختمان سازی امروز، پیشنهاد می شود. در واقع جان پناه عنکبوتی تلاشی است در جهت ایجاد فضایی در ساختمان که علاوه بر حفاظت به موقع در زمان بحران، قابلیت ادامه روند زندگی با آسایش بیشتر را از کاربران صلب نکند. پناهگاهی که با زندگی روزمره گره خورده است و در عین حال حفاظت در مقابل خطرات مورد بحث را تامین می کند؛ در نتیجه به نوعی می توان گفت که به حفظ پایداری اجتماعی سوق دارد. در اشکال به ترتیب روند الهام گرفتن از دفاع عنکبوت و معماری ایران با توجه به خطرات و راه حل های به کار رفته قابل مشاهده است و در انتها ایده پدافند غیرعامل پیشنهادی برای انسان قابل بررسی است.

جان پناه عنکبوتی به دو صورت قابل تصور است: یکی هسته ای که از سه طرف پوشیده و از یک طرف در مواقع عادی قابلیت نورگیری و در مواقع بحران به سرعت به بدنه مقاوم، تبدیل می شود و دیگری هسته داخلی که بسیار موثرتر از هسته مرزی عمل کرده که از همه جهان محصور و مسلح است . البته هر سیستم محاسن و معایب خود را داراست که قابلیت رفع دارد. سیستم اول در جبهه نورگیر ضعیف عمل می کند. با تدابیری از جمله استفاده از بازشوهای کوچک همچنین استفاده از صفحات مسلح به عنوان درب پنجره یا سایه بان متحرک بیرونی پنجره، در مواقع بحران اتاق تا حد خوبی قابلیت دفاع غیرعامل دارد. در حالی که نور و سرزندگی محیط تامین شده است و فضای پناهگاه قابلیت استفاده طولانی مدت و دسترسی دائم و سریع دارد. در حالت دوم ساختار به دلیل فاصله از بدنه ها بسیار امن تر است اما نورگیری دچار ضعف است، لذا برای کاربری های خاص فضای مورد مصرف دارد. هر چند با تدبیر خاصی، همچون شبکه های فیبرنوری یا انعکاس، در عین حفاظت، می توان نور را تامین کرد. یک واحد پناهگاه عنکبوتی در کنار کاربری های دیگر فضا و به عنوان جزیی از آن قابل استفاده و دسترسی است.

ایده جان پناه عنکبوتی قابلیت استفاده در ساختمان های کوتاه مرتبه را نیز دارا می باشد، در این ساختمان ها با مصلح نمودن سه جبهه ی یک فضای داخلی مانند یک اتاق یا بخشی از فضاهای جمعی مانند نشیمن یا ناهارخوری در بناهای مسکونی «برای هر خانوار» می توان از آن در مواقعی که احتمال بروز خطر وجود دارد به عنوان فضای امن برای خواب، استراحت، فعالیت و … استفاده نمود.

با بهره گیری از اصول حاکم بر معماری ایران و الهام از عنکبوت های زیرزمینی، ایده جان پناه عنکبوتی به عنوان سیستم دفاعی غیرعامل در مقابل حملات هوایی دشمن (بمباران) و زلزله، و به عنوان ایده قابل بسط در ساختمان سازی امروز، پیشنهاد می شود.

سیستم پیشنهادی می تواند:

-         به عنوان هسته بتنی مسلح می تواند سازه بنا را تامین کند و نگهدارنده ساختار باشد.

-         در زمان زلزله به عنوان دیوارهای برشی در مقابل نیروهای جانبی آن مقاومت کند.

-         به عنوان فضایی جهت حفاظت در مقابل امواج، ترکش و تخریب عمل می کند.

جان پناه عنکبوتی به دو صورت قابل تصور است: یکی هسته ای که از سه طرف پوشیده و از یک طرف در مواقع عادی قابلیت نورگیری و در مواقع بحران به سرعت به بدنه مقاوم، تبدیل می شود و دیگری هسته داخلی که بسیار موثرتر از هسته مرزی، عمل کرده که از همه جهان محصور و مسلح است.

مزایای سیستم جان پناه عنکبوتی

  • در این فضا زندگی در حالت خود جریان پیدا می کند و پتانسیل انجام فعالیت بدون ترس برای ساکنین وجود دارد.
  • سیستم جان پناه عنکبوتی بدون الحاق بخش اضافی به ساختمان انجام می پذیرند، که این خود کاهش هزینه ها و حداقل صرفه جویی در مساحت را به دنبال خواهد داشت.
  • حیطه کاربرد آن وسیع می باشد و در انواع ساختمان ها چه از نظر کاربری و چه از نظر ارتفاع کاربرد دارد.
  • در تمام اقلیم ها و بسترها قابل استفاده است.
  • در کوتاه ترین زمان ممکن امکان پناه بردن به آن وجود خواهد داشت چرا که کوتاه ترین فاصله را نسبت به فرد برای استتار دارا می باشد.
  • هیچگونه مزاحمتی در روند ساخت و ساز برای طرح ها و ایده های طراحی ساختمان به وجود نمی آورد.
  • فرار دسته جمعی از بین می رود ازین رو خطرات ناشی از فرار افراد برای رسیدن به محل امن، مانند افتادن ، فشار جمعیت و صدمات جسمی و … زدوده می شود.

تجربیات حاصل از جنگ تحمیلی و خسارت‌های وارده و ناشی از تهاجمات دشمن به تأسیسات نظامی و صنعتی از قبیل: کارخانجات تولید تسلیحات نظامی، نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، محورهای مواصلاتی، بیمارستان‌ها، پادگان‌ها و صنایع مادر، لزوم توجه به دفاع بهینه را که تلفیقی از پدافند عامل و غیرعامل می‌باشد بر همگان روشن ساخت. آنچه که در این میان و در خصوص پدافند غیرعامل و اصول مرتبط با آن مد نظر است توجه به این نکته اساسی است که: در ساخت و راه‌اندازی پروژه‌ها و طرح‌های بزرگ و کلان اقتصادی باحجم سرمایه گذاری‌های انبوه نظیر پالایشگاه‌ها، سدها، مجتمع‌های پتروشیمی، فرودگاه‌ها و غیره به اصول و مبانی پدافند غیرعامل توجه اساسی به عمل نیامده‌است و از طرفی نیز بدون توجه به ملاحظات امنیتی و دفاعی سرمایه گذاری‌های کلانی در سطح کشور انجام‌گرفته و یا در حال انجام است. پروژه‌ها وتأسیسات اقتصادی و زیربنایی بدون رعایت و یا دخالت ملاحظات و ترتیبات دفاعی و امنیتی ساخته‌شده و یا توسعه یافته‌اند و به صورت یک هدف کاملا عریان و در عین حال قابل توجه و مورد علاقه دردسترس و یا تیررس دشمن وکشورهای مهاجم قرار گرفته‌اند.

موقعیت و موضع استقرار استحکامات و تجهیزات دفاعی کشور نظیر سایت‌های موشکی و راداری با توجه به این نکته که برخی از آنها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی توسط نیروهای بیگانه طراحی و ساخته‌شده‌اند و یا توسط سیستم‌های جاسوسی و سیستم‌های جمع‌آوری و شناسایی دشمن کشف و شناسایی شده‌اند تغییری نکرده‌است. چنین به نظر می‌رسدکه تأسیسات و ابنیه‌های فنی در دو بخش نظامی و غیرنظامی بدون انجام مطالعات و بررسی‌های ژئوپلتیکی، طرح‌های آمایش سرزمین و طرح‌های آمایش دفاعی احداث گردیده و یا توسعه یافته‌اند. صنایع مادر و زیربنایی در کشور نیز به‌صورت یکپارچه و عظیم و در عین‌حال متمرکز طراحی و راه‌اندازی شده‌اند و به مسأله بزرگ بودن این قبیل صنایع در مقابل توجه به اصول و مبانی پدافند غیرعامل از قبیل: کوچک سازی و پراکنده‌سازی توجه بیشتری معطوف شده‌است.

(پرستون و مافهام ، جهان عنکبوتی ها ، ،فریبا ،کوشامهر ،1380،ص 287)

 

 

 

 

 

پیشنهادات:

با توجه به روند جنگ‌ها و شرایط حال حاضر دنیا (چه از لحاظ تکنولوژیکی و چه از لحاظ سیاست‌های راهبردی) رویکردهای زیر برطرح پدافند غیرعامل حاکم است:

1 - به عنوان یک فرض مسلم وقطعی، پرداختن و توجه ویژه به مقوله پدافند غیرعامل از لحاظ کمی و کیفی و بررسی سامانه‌هایی که می‌بایست مورد توجه پدافند غیرعامل قرار‌گیرند نقش مهم و ارزشمندی را در تعیین سرنوشت جنگ بر عهده خواهد داشت.

2 - نظر به اهمیت در خور توجه و بایسته پدافند غیرعامل و سامانه‌های آن، وحدت فرماندهی و هماهنگی در خصوص نحوه و چگونگی اجرا، هدایت و راهبرد عملیات استتاری در سطوح عمودی و افقی نیروهای مسلح کشور و سایر منابع ملی، لازمه موفقیت در عملیات‌های پدافند غیرعامل و کارآمدی مدیریت راهبردی این نوع پدافند مبتنی بر شیوه‌های نوین است .

3 - بدون شک پیشرفت‌های روز افزون در حوزه‌های ارتباطات، مخابرات و سیستم‌های شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات، تغییرات قابل توجهی را در مکانیسم‌ها و سازوکارهای حاکم بر فعالیت‌ها و چالش‌های نظامی و دفاعی بوجود آورده‌است. همچنین شرایط حاضر جهانی بسیار متغییر بوده و روند رو به رشد سیستم‌های مزبور بسیار شتاب‌آلود و سریع است.

4 - از آنجا که روش‌های طراحی، مراقبت و نگهداری، برنامه‌ریزی، دیسیپلین و توسعه میدانی در پدافند غیرعامل نوین با توجه شرایط و نحوه رویارویی و تقابل با دشمن از نظر سیاسی و جغرافیایی متفاوت است، تنوع شرایط و راهکارها، انعطاف و پویایی مفهوم فرماندهی وکنترل عملیات پدافند غیرعامل را در پی دارد.

از عناصر و پارامترهایی که در فرآیند برنامه‌ریزی برای مدیریت، فرماندهی و کنترل مستقیم و غیرمستقیم پدافند غیرعامل مهم و تأثیرگذار هستند می‌توان موارد زیر را برشمرد:

فرهنگ سازمانی

ساختار سازمانی و سلسله مراتب فرماندهی

سیاست‌های راهبردی( استراتژی راهبردی و دکترین)

امکانات موجود رزمی و پشتیبانی

اهداف پدافند غیرعامل: 

1-کاهش‌ قابلیت‌‌ و‌ توانایی ‌سامانه‌های شناسایی، هدف یابی و دقت هدف‌گیری تسلیحات آفندی دشمن. 

2-  بالا بردن قابلیت‌ بقا، استمرار عملیات و فعالیت‌های حیاتی و خدمات رسانی مراکز حیاتی، حساس و مهم نظامی و غیر نظامی کشور در شرایط وقوع تهدید، بحران و جنگ. 

3- تقلیل آسیب پذیری و کاهش خسارت و صدمات تاسیسات، تجهیزات و نیروی انسانی مراکز حیاتی، حساس و مهم نظامی و غیر نظامی کشور در برابر تهدیدات و عملیات دشمن. 

4- سلب آزادی و ابتکار عمل از دشمن. 

5- صرفه جوئی در هزینه‌های تسلیحاتی و نیروی انسانی. 

6- فریب و تحمیل هزینه بیشتر به دشمن و تقویت بازدارندگی. 

7- افزایش آستانه مقاومت مردم و نیروی خودی در برابر تهاجمات دشمن. 

8-حفظ روحیه و انسجام وحدت ملی و حفظ سرمایه‌های ملی کشور.( موحد نیا جعفر ، دفاع غیر عامل1390)

 

 

قابلیت های پدافند غیرعامل

  • پدافند غیرعامل، بستر مناسب توسعه پایدار توان ملی کشور.
  • پدافند غیرعامل ، هم راستا با سیاست های تنش زدایی.
  • پدافند غیرعامل، پایدارترین ، ارزان ترین و صلح آمیز ترین روش دفاع.
  • پدافند غیرعامل، بهترین راهکار افزایش آستانه مقاومت ملی.
  • پدافند غیرعامل، پشتوانه اقتدار ملی.

منابع مورد استفاده و مرتبط

1- حاج ابراهیم زرگر ،اکبر و مسگری هوشیار ، سارا ،پدافند غیر عامل در معماری راهکاری جهت کاهش خطر پذیری در برابر سوانح (کنفرانس بین اللملی مدیریت جامع بحران در حوادث غیر مترقبه طبیعی ، تهران ،شرکت کیفیت ترویج ،1386

2- ورعی ، حسام ، لباف زاده ، محمد "پدافند غیر عامل به عنوان راهکاری در کاهش خسارات ناشی از حوادث "مجموعه مقالات دومین همایش ملی ایمنی ساختمان ،تهران ،خانه عمران ،1389.

3 – پرستون و مافهام ، جهان عنکبوتی ها ، ترجمه مظفریان ،فریبا ،کوشامهر ،شیراز ،1380،ص 149

4- قبادیان ، وحید ، بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران ، دانشگاه تهران ،1385 ،ص 31

5- کرزن ، جرج "ن"ایران و قضیه ایران ، جلد دوم ،ترجمه وحید مازندرانی ، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی ،1362،ص 444

6- صدوقی ، ارزو "بکارگیری شودان در معماری پایدار ایران "پنجمین ههمایش بهینه سازی مصرف سوخت در ساختمان ،تهران ،1385

7- سلیمانی ، محمود ،پدافند غیر عامل مقاومت ملی پایدار .

8- مقاله های نشریه پدافند غیر عامل

9 – مجموعه تمهیدات دفاع عامل و غیر عامل برای افراد و تاسیسات غیر نظامی

10 – کاهش خسارات مالی و صدمات جانی وارده بر غیر نظامیان در اثر حوادث طبیعی یا حوادث غیر طبیعی ( مهندس شمسایی )

11 – مقالت مندرج در وب سایت پدافند غیر عامل کشور

مجتمع صنعتی و پژوهشی زرهی – پژوهشکدده زرهی گروه پژوهشی حفاظت زرهی – وزارت دفاع (پوشش های استتار چند منظوره )

12 – هروترضا ،مدیریت نظامی در نبردهای یامبر اک (ص)تر جمه اصغ قادان ، تهرن ،نشر حریر سال 1384

13-موحد نیا جعفر ، دفاع غیر عامل (ستاد تدوین متون درسی پدافند غیر عامل )

14 – سالاری فرمرتضی ، مقاله تحقیقی استفاده از هندسه فراکتال در طراحی استتار ،سازمان صنایع دفاع .

15 – سون تزو ،هنر جنگ ترجمه محمود محمودکی سال 58

16- بیات سروش ، ایجاد سیستم پدافند هوایی غیر عامل ،سمینار آشنایی با جنگ الکترونیک ، دانشگاه صنعتی شریف ، دانشکده مهندسی برق 1382

17-  قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء ص ، طرح جامع پدافند غیر عامل

18- دفاع غیر عامل موحی نیا ، جعفر ستاد پدافند متون ،بهار 83

19 – استراتژیک بزرگ اصول و رویه ها جان . ام کانیز ترجمه کوروش بایندر ، تهران دفتر مطالعات سیاسی و مطالعات بین المللی وزارت امور خارجه

20 – پدافند غیر عامل چیست ؟اضهارات مجید اشتری،نشریه راه مردم 

21 - ندیمی ، رامین ، پناهگاهد و ویژه گی های آن ، ماهنامه حفاظت و ایمنی شماره 1 مرداد 1389

-http://sites.google.com/site/survivalnow/shelter

23 http://www.iranvij.ir/

 

ستوان دوم علی صادق پور آذری

 

 
 
امتیاز دهی