مقـالات

1394/2/7 دوشنبه

تدابیر پدافند هوایی ارتش عراق در زمان آزادسازی خرمشهر

پدافند هوایی عراق (از دهه 70 تا اواسط دهه 90 میلادی) از جمله مستحکم‌ترین سازمان‌های پدافند هوایی در خاورمیانه به شمار می‌رفت. استفاده از کارشناسان و متخصصین خارجی مخصوصاً روسی، بهره‌گیری از جنگ افزارهای پدافند هوایی روز دنیا، رعایت اصول تنوع، انبوه بودن جنگ افزارها، سطح آموزش مناسب پرسنل و ... از جمله عواملی بود که پدافند هوایی عراق را در جایگاه مناسبی در میان کشورهای منطقه قرار داده بود.

 

 
آشنایی با پدافند هوایی عراق در دو سال اول جنگ:

پدافند هوایی عراق (از دهه 70 تا اواسط دهه 90 میلادی) از جمله مستحکم‌ترین سازمان‌های پدافند هوایی در خاورمیانه به شمار می‌رفت.

استفاده از کارشناسان و متخصصین خارجی مخصوصاً روسی، بهره‌گیری از جنگ افزارهای پدافند هوایی روز دنیا، رعایت اصول تنوع، انبوه بودن جنگ افزارها، سطح آموزش مناسب پرسنل و ... از جمله عواملی بود که پدافند هوایی عراق را در جایگاه مناسبی در میان کشورهای منطقه قرار داده بود. نکته قابل توجه در خصوص پدافند هوایی عراق این است که تا اواسط دهة 80 میلادی، جنگ افزارهای روسی (شوروی سابق) و بلوک شرق شالوده اصلی سامانه‌های پدافند هوایی عراق را تشکیل می‌دادند ولی کمک‌های کشورهای غربی و حتی عربی تغییراتی را در ساختار عملیاتی و رزمی آن سازمان به وجود آورد. (همانند اضافه شدن  رادارها و دستگاه­های کنترل آتش فرانسوی و ...).

مطابق طرح عملیاتی دفاعی ابوذر که در خرداد 59 توسط معاونت عملیات و اطلاعات (مد عملیات) نیروی زمینی ارتش تهیه شده؛ خلاصه وضعیت پدافند هوایی عراق چنین ذکر شده بود:*

ـ استعداد پرسنل نیروی هوایی عراق با احتساب پرسنل یگانهای پدافند هوایی در حدود 25000 نفر می‌باشد. پدافند هوایی نیروی هوایی یکی از 5 مدیریت نیروی هوایی می‌باشد (مدیریت عملیات، آموزش، نگهداری، اداری و پرسنلی، پدافند هوایی و موشکی).

تجهیزات پدافند هوایی نیروی هوایی ارتش عراق در سال 59 شامل سامانه‌های موشکی زمین به هوای؛ سام 2، سام 3، سام 6، سام 7 و توپهای ضدهوایی 4-23- ZSU، 2-23- ZSU، توپهای 30 میلی‌متری، 57 میلی‌متری خودکششی و ... می‌باشد.

 

 

 

 

جدول تجهیزات پدافند هوایی نیروی هوایی عراق

ردیف

نام سامانه

تعدادپرتاب کننده (لانچر)

تعداد موشک

سازمان

1

سام 2

26

100

یک گردان

2

سام 3

56

150

یک گردان

3

سام 6

276

528

2 تیپ

4

سام 7

1750

 

*

5

توپ ضدهوایی

1300 قبضه انواع مختلف

 

 

30 ایستگاه رادار و 116 دستگاه رادار مختلف در بغداد (پایگاه اصلی) و نواحی چهارگانه بغدادـ موصل (ناحیه یک)، تکریت (ناحیه 2)، بصره (ناحیه 3)، کرکوک (ناحیه 4) مستقر می‌باشند.

علاوه بر پدافند هوایی نیروی هوایی، هر کدام از یگانهای رزمی و پشتیبانی نیروی دریایی عراق دارای سازمان یک گردان پدافند هوایی می‌باشند که در زمان فوق، در میان یگانهای ساحلی نیروی دریایی عراق، گردان 44 پدافند هوایی در بصره وام القصر استقرار یافته بود.

علاوه بر پدافند هوایی نیروهای هوایی و دریایی، در نیروی زمینی و یگانهای خلقی و ... نیز جایگاه و سازمان خاصی برای پدافند هوایی در نظر گرفته شده بود.

 به عنوان مثال در هر لشکر پیاده و یا لشکر مکانیزه‌ی عراقی، 2 گردان پدافند هوایی (مخصوصاً توپخانه پدافند هوایی) وجود داشت.

 

 

 

تحرکات پدافند هوایی ارتش عراق قبل از اشغال خرمشهر:

قبل از تهاجم عراق به ایران و در نهایت اشغال خرمشهر (در آبان 59) نیروهای پدافند هوایی عراق به منظور پشتیبانی از نیروهای مهاجم تحرکاتی در مناطق مرزی ایران (در جبهه جنوب) داشتند که برخی از آنها عبارتند از:

ـ مطابق گزارش مرزبانان خرمشهر در 20 شهریور 1359، یگانهای توپخانه و پدافند هوایی عراق در 7 کیلومتری غرب پاسگاه شلمچه و واحدهای توپخانه و ضدهوایی [توپهای ضدهوایی] آن کشور در مقابل جزیزه مینو در منطقه‌ای به عرض 10 کیلومتر (در کرانه جنوبی اروند رود) گسترش یافته‌اند که از نظر نظامی استقرار یگانهای فوق در عمق حدود  برد آن از جمله قرائن تک محسوب می‌شود.*

ـ ارتش عراق در مورخه 23/6/59 تعداد 8 دستگاه موشک سام و تعدادی تانک و زره پوش در منطقه‌ای به وسعت 30 کیلومتر مقابل استان خوزستان مستقر نمود.

ـ مطابق اعلام ژاندارمری در 25/6/1359؛ ارتش عراق منطقة بین بصره و شلمچه را با سلاحهای سنگین و موشک سام تقویت نموده است.**

ـ حدود یک صد دستگاه خودروی حاصل توپ و ضدهوایی [ در تاریخ 27/6/59] وارد منطقه فاو عراق شد و بدون استتار به اشغال مواضع پرداخته و آماده تیراندازی به طرف ایران شدند.

ـ مطابق اعلام نیروی هوایی ج.ا.ا. در مورخه 29/6/59، نیروهای عراقی در 50 مایلی شمال غربی اهواز و در خاک عراق، اقدام به استقرار سلاحهای کالیبر بزرگ ضدهوایی کرده و به طرف هواپیماهای ایرانی تیراندازی نمودند.

ـ در ساعت 24:00 مورخه 5/7/59 در بازجویی از اسرای دشمن مشخص شد؛ 2 تیپ زرهی و یک تیپ مکانیزه با پشتیبانی 5 گردان توپخانه و یک گردان ضد هوایی شلیکا در منطقه پشت کارخانه نورد اهواز مستقر شده‌اند.

ـ مطابق مطالب مندرج در روزنامه «القبس» چاپ کویت؛ دو لشکر پیاده و مکانیزه اردن آماده‌اند بنا به دستور، به منظور اعزام به عراق و جنگ با ایران به منطقه‌ی مرزی اردن و عراق حرکت نمایند در ضمن لشکرهای فوق مجهز به موشکهای هاک و تانکهای سنگین می‌باشند.***

ـ برابر اعلام اداره دوم ستاد مشترک ارتش در مورخه 20/7/59 و مطابق اظهارات یک افسر اسیر عراقی؛

 

1ـ گردانهای توپخانه ضد هوایی 57 میلی‌متری برای مقابل با هلی‌کوپترهای ایرانی وارد منطقه شدند.

2ـ موشکهای سام موجود در منطقه عماره به وسیله کارشناسان روسی اداره می‌شود و فقط مهمات آن توسط عراقیها حمل می‌شود.****

ـ مطابق اعلام نیروی هوایی ج.ا.ا. در مورخه 21/7/59، نیروهای عراقی یک دستگاه رادار مادر و چهار دستگاه پدافند هوایی موشکی سام 6، و چهار دستگاه ضدهوایی شلیکا در خوزستان مستقر نموده است. سیستم فوق مشکلاتی برای هواپیماهای خودی که در آن منطقه پرواز می‌کنند به وجود می‌آورد که درخواست انهدام آن از طریق توپخانه یا هلی‌کوپترهای هوانیروز گردید.

ـ در مورخه 22/7/59، تیم پخش پارازیت ارتش عراق، مجهز به 5 دستگاه فرستنده 20 کیلوواتی از بغداد به بصره اعزام شد، مأموریت این تیم پخش پارازیت در باندهای فرکانسی نیروهای ایرانی (مخصوصاً نیروی دریایی) می‌باشد.

ـ در مورخه 28/7/59 گردان 153 ضدهوایی خودکششی عراق از حدیثه به عماره انتقال یافت تا به منظور پشتیبانی از یگانهای تیپ 17 زرهی به منطقة شوش اعزام شود.

ـ برابر اعلام اداره دوم ستاد مشترک ارتش در مورخه 29/7/59؛ اخیراً دو گردان ضدهوایی ارتش عراق به منطقه سومار انتقال یافته است و علاوه بر آن یک گردان ضدهوایی دیگر نیز در منطقه سومار حضور دارد.

ـ ...

اگر چه تمرکز نیروهای متجاوز عراقی در نزدیکی مرز ایران از نیمه دوم فروردین 59 آغاز شد ولی گسترش عمده قوای عراقی از 15 شهریور 59 همراه با آماده باش نیروها صورت پذیرفت. در این میان حضور نیروهای اصلی پدافند هوایی و توپخانه ضدهوایی عراق از دهه سوم شهریور 59 شدت بیشتری یافت در آن روز گزارشهای مختلفی در خصوص استقرار واحدهای پدافند هوایی در مناطق غرب شلمچه، کرانه جنوبی اروند رود، در محور بصره، شلمچه، خرمشهر و .. ارائه شده است.

از جمله این که لشکر 92 زرهی در 23 شهریور 59، ضمن برآورد یگانهای دشمن در خط مقدم، از حضور یک آتشبار ضدهوایی دیگر در کرانه جنوبی اروند رود (ازسیبه تا بندرفاو) خبر می‌دهد.

همچنین مطابق برآوردی که در 30 شهریور 59 و یک روز قبل از آغاز تهاجم سراسری به عمل آمد، عمده قوای ارتش عراق در طرفین رودخانه دجله بین کوت تا بصره که مقابل منطقه‌‌ی مرزی مهران تا شلمچه ایران می‌باشد گسترش یافته بودند و در مقابل محور شلمچه ـ خرمشهر علاوه بر نیروهای خط مقدم دشمن چهارگردان پدافند هوایی نیز مستقر شدند.*

آغاز جنگ و تحرکات جدید:

علی‌رغم حضور گردانهای پدافند هوایی از لشکرهای 10 زرهی و یک مکانیزه (در حمله به غرب کرخه، منطقه عمومی دزفول و شوش) و گردانهای پدافند هوایی از لشکرهای 5 مکانیزه، 9 و 3 زرهی (در حمله از سمت جنوب غربی مرز ایران و عراق، منطقه بستان و سوسنگرد و اهواز و خرمشهر)، گردانهای پدافند هوایی نیروی هوایی عراق نیز با حضور در مناطق اشغالی سعی در استحکام پشتیبانی از نیروهای اشغالگر عراقی را داشتند.

براساس برآورد اطلاعاتی در پایان هفته اول جنگ، گردان 80 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در محور تنومه ـ شلمچه، گردان 68 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در محور تنومه ـ پاسگاه کیلومتر 25ـ حسینیه، گردان 17 پدافند هوایی نیروی هوایی در کنار گردان29 پدافند هوایی لشکر 5 مکانیزه در محور تنومه ـ کوشک‌ـ پادگاه حمید (شمال منطقه عملیاتی خرمشهر)، گردانهای 44 و 62 پدافند هوایی نیروی هوایی عراق در منطقه بصره و کرانه اروند رود و به منظور تقویت یگانهای عملیاتی خرمشهر ـ آبادان مستقر و درگیر بودند.

علاوه بر یگانهای فوق، لشکر 3 زرهی عراق که قرارگاه اصلی تک کننده به خرمشهر و آبادان محسوب می‌شد، از یک آتشبار مستقل پدافند هوایی در کنار دو گردان پدافند هوایی خود سود می‌برد.*

 از 4 آبان 59 تا 3 خرداد 61 که خرمشهر در اشغال نیروهای عراقی بود، تدابیر پدافندی ویژه‌ای جهت حفظ خرمشهر از سوی عراقیها به اجرا گذارده شد. این تدابیر ویژه صدام را دچار غرور کرده و این چنین به یاوه‌گویی پرداخته که: «... در صورتی که ایرانیها خرمشهر را پس بگیرند، عراقیها کلید بصره را به ایران خواهند داد.»

براساس تدابیر پدافندی فرماندهی سپاه سوم عراق؛ نحوه آرایش نیروهای دشمن با توجه به موقعیت زمین، به صورت مثلثی فرضی بود. مثلثی که ضلع شرقی آن به طول حدود 100 کیلومتر در امتداد رودخانه کارون از خرمشهر تا آبادی ملیحان (در 20 کیلومتری جنوب غربی اهواز)، ضلع شمالی آن حدود 60 کیلومتر از ملیحان در امتداد کرانه جنوبی رودخانه کرخه کور، هویزه، رودخانه نیسان تاهورالعظیم کشیده شده بود و ضلع بزرگ این مثلث نیز خط مرزی دو کشور (از محل تلاقی رودخانه نیسان یا هورالعظیم تا پاسگاه ژاندارمری (حدود) در کرانه نهر خین به طول 150 کیلومتر) بود. بخشی از استعداد سپاه سوم عراق در این منطقه عبارتند از: لشکرهای 6 زرهی، 5 مکانیزه، 11 پیاده، 3 زرهی و ... که گردانهای پدافند هوایی را نیز مطابق سازمان ذکر شده در اختیار داشتند.

عملیات بیت‌المقدس، تزلزل پدافند هوایی دشمن:

قبل از آغاز نخستین مرحله از عملیات بیت المقدس، با توجه به استعداد و ترکیب پدافند هوایی نیروهای زمینی و هوایی عراق در رده‌های مختلف، ضرورت استفاده از حجم وسیع‌تری از امکانات آفند و پدافند هوایی از سوی ج.ا.ا. به خوبی حس می‌شد. عراقیها با توجه به تجربه تلخی که از شکست خود در عملیات فتح المبین به دست آورده بودند جهت بر طرف نمودن ضعفهای خود اقدام به انتقال هواپیماهای میراژ و میگ 23 و همچنین تجهیزات پدافندی از پایگاههای مستقر در عمق خاک خود به پایگاههای مقدم جبهه کرده و با اتکا به قدرت هوایی و پوشش فضای آسمان جبهه سعی نمود که با تهدیدات نیروی هوایی ج.ا.ا مقابله کند.

علی‌رغم تهدیداتی که از سوی پدافند هوایی عراق و هواپیماهای گشتی (CAP) و پوششی مستقر در منطقه وجود داشت، عملیات مربوط به شناسایی تاکتیکی و عکسبرداری هوایی از ترکیب و استعدادهای نیروهای عراقی مستقر در صحنه عملیات توسط خلبانان نیروی هوایی ج.ا.ا به خوبی انجام شد و اطلاعات لازم جهت اجرای مرحله اول از عملیات بیت‌المقدس (10/2/61) فراهم شد.

در همان زمان عراقیها با افزایش بهره عملیاتی خود از طریق استفاده از رادارهای دوربرد و انبوه ساختن حجم آتش، استفاده از هواپیماهای میراژ و موشکهای هوا به هوا و ... سعی در اختلال در  پروازهای هواپیماهای ایرانی مخصوصاً بمباران مواضع عراقی توسط هواپیماهای فوق را داشتند و البته شکار هواپیماهای F14 ایرانی برای آنها ارزش بالایی داشت. F14های ایرانی در تثبیت حاکمیت ایران بر فضای منطقه نقش مهمی ایفا می‌کرد.

از سویی دیگر پدافند هوایی ج.ا.ا با احداث سایتهای تاکتیکی‌ هاگ و هدایت و کنترل عملیاتی تجهیزات پدافند هوایی، استفاده از اطلاعات دریافتی از ایستگاههای رادار و همچنین سامانه‌های شنود الکترونیکی مستقر در منطقه با هماهنگی و همکاری ستاد عملیات هوایی جنوب، نقش مهمی در کسب برتری هوایی نیروی هوای ج.ا.ا و در نتیجه تسهیل شکست دشمن و آزادسازی خرمشهر ایفاء کرد.

تیز پروازان جان بر کف نیروی هوایی ج.ا.ا و هوانیروز قهرمان با حملات و بمباران مکرر مواضع دشمن بعثی، نیروهای متجاوز را دچار سردرگمی کرده و فرصت لازم جهت انجام ادامه مأموریت توسط نیروی زمینی ارتش ج.ا.ا، سپاه پاسداران و بسیج، نیروهای ژاندارمری، کمیته انقلاب اسلامی شهربانی، جهاد سازندگی و ... مهیا شد.

بدین ترتیب یکبار دیگر ثابت شد که در برابر اراده پولادین خلبانان شجاع نیروی هوایی ج.ا.ا و هوا نیروز قهرمان قویترین پدافندهای هوایی قادر به مقاومت نیستند. در میان غنائم بدست آمده از نیروهای دشمن دهها قبضه توپ­های ضدهوایی و تجهیزات پدافند هوایی نیز وجود داشت که بعدها مورد استفاده نیروهای مسلح ج.ا.ا قرار گرفت.

 

منابع و مآخذ:

تقویم تاریخ دفاع مقدس (آخرین روزهای صلح)، جلد اول، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،چاپ اول، تهران، 1384.

تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول،تهران، 1384.

ویرانه دروازه شرقی، وفیق السامرایی، مرکز فرهنگی سپاه، چاپ اول، تهران 1374.

4ـ سایت سازمان تبلیغات اسلامی

http://www.ido.ir

5ـ سایت سازمان عقیدتی سیاسی ارتش

http://www.parsa-ds.com/

 

 

 

عملیات بیت المقدس

در دهم اردیبهشت 61،عملیات بزرگ بیت المقدس با حضور 144 گردان پیاده ،زرهی و میکانیزه وباهدف باز پس گیری  خرمشهر آغاز شدباتوجه به اینکه حفظ خرمشهر دارای ارزش حیثیتی برای عراقیها بود آنها با مجهز نمودن 200 گردان از نیروهای  خود در محور اهواز-خرمشهر وپشتیبانی هوایی هواپیماهای جدید دریافتی از فرانسه  وشوروی سابق (نظیر میراژ ،میگ 23 و...)سعی  در مقابله با عزم پولادین رزمندگان ایرانی نمودند. آنها با انتقال هواپیماهای میراژ ومیگ23 (که در آن زمان از جمله هواپیماهای پیشرفته عراقی محسوب میشد) از پایگاههای  مستقر در عمق  خاک خود به پایگاههای مقدم جبهه  وبا اتکاء به توان هوایی خود سعی در  کسب برتری هوایی و  مقابله با توان هوایی ج.ا.ا داشت.

آنها  به منظور محدود نمودن توان نیروی هوایی ج ا ا و در نتیجه افزایش قدرت مانور نیروی هوایی عراق تغییرات گسترده ای در ترکیب سامانه های پدافند هوایی خود در خطوط مقدم به کار بستند.این تغئیرات  به نفع نیروی هوایی عراق و در نتیجه به ضرر پدافند هوایی ج ا ا  بود.

اگر چه تمرکز نیروهای متجاوز عراقی در نزدیکی مرز ایران از نیمه دوم فروردین 59 آغاز شد ولی گسترش عمده قوای عراقی از 15 شهریور 59 همراه با آماده باش نیروها صورت پذیرفت. در این میان حضور نیروهای اصلی پدافند هوایی و توپخانه ضدهوایی عراق از دهه سوم شهریور 59 شدت بیشتری یافت در آن روز گزارشهای مختلفی در خصوص استقرار واحدهای پدافند هوایی در مناطق غرب شلمچه، کرانه جنوبی اروند رود، در محور بصره، شلمچه، خرمشهر و .. ارائه شده است.

از جمله این که لشکر 92 زرهی در 23 شهریور 59، ضمن برآورد یگانهای دشمن در خط مقدم، از حضور یک آتشبار ضدهوایی دیگر در کرانه جنوبی اروند رود (ازسیبه تا بندرفاو) خبر می‌دهد.همچنین مطابق برآوردی که در 30 شهریور 59 و یک روز قبل از آغاز تهاجم سراسری به عمل آمد، عمده قوای ارتش عراق در طرفین رودخانه دجله بین کوت تا بصره که مقابل منطقه‌‌ی مرزی مهران تا شلمچه ایران می‌باشد گسترش یافته بودند و در مقابل محور شلمچه ـ خرمشهر علاوه بر نیروهای خط مقدم دشمن چهارگردان پدافند هوایی نیز مستقر شدند

علی‌رغم تهدیداتی که از سوی پدافند هوایی عراق و هواپیماهای گشتی (CAP) و پوششی مستقر در منطقه وجود داشت، عملیات مربوط به شناسایی تاکتیکی و عکسبرداری هوایی از ترکیب و استعدادهای نیروهای عراقی مستقر در صحنه عملیات توسط خلبانان نیروی هوایی ج.ا.ا به خوبی انجام شد و اطلاعات لازم جهت اجرای مرحله اول از عملیات بیت‌المقدس (10/2/61) فراهم شد.

در همان زمان عراقیها با افزایش برد عملیاتی خود از طریق استفاده از رادارهای دوربرد و انبوه ساختن حجم آتش، استفاده از هواپیماهای میراژ و موشکهای هوا به هوا و ... سعی در اختلال در  پروازهای هواپیماهای ایرانی مخصوصاً جلوگیری از بمباران مواضع عراقی توسط هواپیماهای فوق را داشتند و البته شکار هواپیماهای F14 ایرانی برای آنها ارزش بالایی داشت. F14های ایرانی در تثبیت حاکمیت ایران بر فضای منطقه نقش مهمی ایفا می‌کرد .

از سویی دیگر پدافند هوایی ج.ا.ا با احداث سایتهای تاکتیکی‌ هاوک ،افزایش بهره عملیاتی سامانه های ضدهوایی ، هدایت و کنترل عملیاتی تجهیزات پدافند هوایی، استفاده از اطلاعات دریافتی از ایستگاههای رادار و همچنین سامانه‌های شنود الکترونیکی مستقر در منطقه با هماهنگی و همکاری ستاد عملیات هوایی جنوب، نقش مهمی در کسب برتری هوایی نیروی هوای ج.ا.ا و در نتیجه تسهیل شکست دشمن و آزادسازی خرمشهر ایفاء کرد.نیروی هوایی  ج.ا.ا نیز  باتغییر تاکتیکهای هوایی  با کمک پدافند هوایی  تلاشهای نیروی هوایی عراق در کسب برتری هوایی را ناکام گذاشت.دراین عملیات ،ضمن آزادسازی 5کیلومتر مربع از خاک پاک کشورمان ،خرمشهر آزاد شده وعراق به پشت مرزهای بین المللی رانده شد.عملیات  بیت المقدس  منجر به انهدام 20درصد از توان رزمی ارتش عراق شد.این عملیات 24 روز به طول  انجامید.ساقط نمودن 53 فروند هواپیمای دشمن و 3 فروند بالگرد حاصل تلاش مشترک پدافندهوایی ونیروی هوایی در این عملیات بود. در واقع موفقیت پدافند در پاکسازی آسمان منطقه نبرد زمینه موفقیت نیروی هوایی و نیروهای سطحی عمل کننده ایرانی را فراهم نمود.

 

 



* تقویم تاریخ دفاع مقدس ـ جلد اول، صفحات 207 الی 213.

* در هر گردان مانوری و گردان پشتیبانی رزمی 9 قبضه

* تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول، ص 291

** تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول، ص 371

*** تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم، ص 383

**** تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم، ص 479

* تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول، ص 492

* تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول، ص 499 الی 501

 
 
امتیاز دهی