مقـالات

1394/6/19 پنجشنبه

سیر تاریخی موسیقی نظامی در ایران

موسیقی نظامی که در جهت تهییج احساسات میهنی، ایجاد شجاعت و غرور ملی و نظم سپاهیان کاربرد داشته است‏‏‏، در برخی از دوره­ها و سلسله­ها چندان شناخته شده نیست؛ چرا که در کشفیات باستان شناختی از جمله کتیبه­ها، حجاری­ها، نقاشی­ها و ظروف به جا مانده، کمتر اشاره ای به این نوع موسیقی شده است و ما در مسیر تداوم آن با دوره­ی سکوت و بی خبری روبرو هستیم. بدیهی است هنر هیچ قومی نمی­تواند درمقابل شکست­های سیاسی و فقر ناشی از آن دوام بیاورد و هنر موسیقی نیز از این قاعده مستثنی نیست. در عصر حاضر بسیاری از سازهای کهن ایرانی منسوخ شده­اند، اما باید توجه داشته باشیم که نوازندگان معدود این ساز های کهن نیز رفته رفته، روی در نقاب خاک می کشند و با خود ظرافت های بی­شمار این فرهنگ شفاهی را به زیر خاک می برند و در صورت هر گونه سستی و تعلل، دیگر جز نامی و یادی از آنها چیزی باقی نمی ماند. این مقاله در پی آن است که نحوه شکل گیری و روند تاریخی این نوع موسیقی چگونه بوده است؟ به عبارت دیگر به سیر تاریخی این نوع موسیقی، از ابتدا تا کنون توجه دارد و با توجه به پراکندگی مطالب و منابع و نیز از آنجا که این نوع موسیقی یک شکل طبقه بندی شده در موسی

 

 

"کورش کبیر به عادت دیرینه، درموقع حمله به ارتش آشور سرودی را آغازکرد و سپاهیان او با صدای بلند آن را خواندند و بعد از پایان سرود، آزادمردان با قدم­های مساوی و منظم به راه افتادند. کورش در وقت حمله به دشمن سرود جنگی را آغاز کرد و سپاهیان با او هماهنگ شدند." 

                                                                گزنفون (ملاح 1354: 12)

 

[1]

 

 

  چکیده:                              

موسیقی نظامی که در جهت تهییج احساسات میهنی، ایجاد شجاعت و غرور ملی و نظم سپاهیان کاربرد داشته است‏‏‏، در برخی از دوره­ها و سلسله­ها چندان شناخته شده نیست؛ چرا که در کشفیات باستان شناختی از جمله  کتیبه­ها، حجاری­ها، نقاشی­ها و ظروف به جا مانده، کمتر اشاره ای به این نوع موسیقی شده است و ما در مسیر تداوم آن با دوره­ی سکوت و بی خبری روبرو هستیم. بدیهی است هنر هیچ قومی نمی­تواند درمقابل شکست­های سیاسی و فقر ناشی از آن دوام بیاورد و هنر موسیقی نیز از این قاعده مستثنی نیست. در عصر حاضر بسیاری از سازهای کهن ایرانی منسوخ شده­اند، اما باید توجه داشته باشیم که نوازندگان معدود این ساز های کهن نیز رفته رفته،  روی در نقاب خاک می کشند و با خود ظرافت های بی­شمار این فرهنگ شفاهی را به زیر خاک می برند و در صورت هر گونه سستی و تعلل، دیگر جز نامی و یادی از آنها چیزی باقی نمی ماند. این مقاله در پی آن است که نحوه شکل گیری و روند تاریخی این نوع موسیقی چگونه بوده است؟ به عبارت دیگر به سیر تاریخی این نوع موسیقی، از ابتدا تا کنون توجه دارد و با توجه به پراکندگی مطالب و منابع و نیز از آنجا که این نوع موسیقی یک شکل طبقه بندی شده در موسیقی ایران قدیم بود، به گرد آوری بخشی از آنچه تا کنون ارائه شده و نیز استفاده از نظرات اساتید امر و مشاهدات فردی پرداخته شده است.

 

 

 

کلید واژه: موسیقی نظام، تاریخ موسیقی نظام، مارش، رژه، سرود

 

 


    مقدمه:

   موسیقی رزمی و حماسی ایران هم چون تمدن آن با سابقه­ای چندین هزار ساله، یکی از با سابقه­ترین موسیقی های جهان بشمار می­رود.  این نوع موسیقی در اقوام مختلف علاوه بر جنگاوری، کاربردهای دیگری نیز داشته است که به مرور زمان، جایگاه خود را در پرده­خوانی، تعزیه، ورزش باستانی - در قالب ضرب و زنگ در زورخانه-  پیدا کرده و به صورت امانت از نیاکان ما به ارث رسیده است که نیاز به بررسی و مطالعات فراوان توسط محققین دارد.

    بر این اساس مختصری از تاریخچه موسیقی ملی و نظامی، سیر تاریخی و تاثیر موسیقی نظامی در روحیه سربازان در میدان رزم، پارامترهای موثر در موسیقی مارش، دسته بندی سازها و چگونگی پیدایش مارش، بررسی می گردد که خواننده را با فرهنگ پیشینیان و سیر تحول و تکامل موسیقی نظام آشنا نموده تا بتوان جایگاه موسیقی نظام را همچون گذشته در جامعه ارتقا بخشید.

 

مباحث فنی:

  قبل از پرداختن به سیر تاریخی موسیقی رزمی و حماسی، لازم است به مباحث فنی مربوط به آن اشاره­ای شود.

تعریف مارش                                
فرهنگ دانشگاهی :
                                      
    راهپیمائی / قدم رو / قدم برداری / گام نظامی / حرکت سرباز وار / موسیقی مخصوص پیشروی / حرکت منظم و یکنواخت / راهپیمائی کردن                             
فرهنگ عمید :

   روش / رفتار / گام / جـای پا / راهپیمـائی / سرمـد راه / آهنگی که با گام حـرکت سـربازان نـواخـته می شود .    فرم های موسیقی نظامی:                         
    معروف ترین فرم­های این موسیقی "مارش" و"سرود"  نام دارد.

اصطلاح موسیقی                                   
    مارش در اصطلاح موسیقی­ای است که به منظور ایجاد هماهنگی در حرکت­های مختلف و زمان­های گوناگون برای دسته جنگجویان تولید می شود و در اصطلاح نظامی به قراردادهای نظامی که به صورت موسیقی نواخته می شود و در جهت تهییج احساس جنگجویی نیروهای خودی کمک می کند، می گویند.

اصطلاح نظامی                               
   در اصطلاح نظامی به قراردادهای نظامی که به صورت موسیقی نواخته می شود و در جهت تهییج احساس جنگجویی نیروهای خودی کمک می کند .          
 

پارامترهای موثر در تولید موسیقی مارش
1- چیدمان سازها
2- هویت جغرافیائی و فرهنگی موسیقی
3- هویت نظامی موسیقی
4- نحوه اجرا
5- نحوه پخش موسیقی
6- عصر تولید مارش و ویژگی­های زمانی
7- زمان پخش مارش
8- موقعیت جنگی مربوطه
9- کاربرد مارش

زمان کاربردهای موسیقی نظامی                  
  وقایع و عملیات جنگ وقایع مربوط به جنگ تشریفات
آموزش سوگ آرا، رزمایش بزم آرا، رزم سور آرا، دفاع یاد آرا، حمله، فتح، شهادت، شکست، عقب­نشینی

موسیقی نظامی

  برای اجرای این نوع موسیقی از سازهایی استفاده می شود که صدای آنها بلند، رسا، مهیب و باشکوه باشد تا سبب انتقال نشاط و نیروزایی گردد. هم اکنون در ارکسترهای نظامی، از سازهای بادی چوبی مثل «فلوت» و سازهای بادی برنجی مثل «ترومپت» و همچنین سازهای ضربی پرصدا مثل انواع طبل­ها که در این موسیقی حرکت را نظم می بخشند، استفاده می شود و در تشریفات رسمی مثل استقبال­ها، بدرقه­ها، مراسم و اعیاد و غیره، کاربردی خاص دارند. معروف­ترین فرم­های این موسیقی «مارش» و «سرود» نام دارد. (مصاحبه حضوری با سرهنگ فاضلی: 1393)                     

     تأکید منظم یکی از ویژگی­های بارز این نوع موسیقی می باشد. به عنوان مثال اگر به «تیک تاک» ساعت با دقت گوش کنیم یک دوره دو ضربه ای را به طور مرتب می شنویم.

١- تیک، ٢- تاک. اگر بخواهیم این دوره را به خط موسیقی بنویسیم و هر ضربه را یک نت سیاه « » درنظربگیریم، شکل پایین به دست می آید: 

(     تاک  ) (    تیک  ) : از چپ به راست

 

  به این ترتیب اگر عمل راه رفتن سربازان را به خط موسیقی بنویسیم، همین نمونه بالا را به دست خواهیم آورد، با این تفاوت که به جای کلمه« تیک» کلمه چپ یعنی «برخورد پای چپ به زمین» و به جای «تاک» کلمه «راست» یعنی «برخورد پای راست به زمین» نوشته می شود.

امروزه هر کشوری براساس خصوصیات و زمینه های فرهنگی و قومی ملت خود، سرودی ملی دارد که تمپوی آنها از یکدیگر خیلی متفاوت نیست،( بین ٩٦ تا ١٢٠).

این سرودها از ملودی و هارمونی روانی برخوردارند و فرمهایشان معمولا بصورت روندو می باشد، با این تفاوت که در بخش پس از AB  یک قسمت تریو ظاهر می شود که نسبت به روندو تفاوت دارد، بنابراین پس از ABC دوباره A تکرار می شود، در حالی که فرم روندو به صورت A,B,A,C,A,D  می باشد.

گروه های نظامی و رژه

  گروه­های نظامی و  رژه  و  ارتش  در حال حاضر در  ارکسترهای نظامی، سازهای اصلی خود را در گروه سازهای بادی چوبی مثل "فلوت­ها، کلارینت­ها، ساکسفون­ها" و سازهای بادی برنجی مثل "ترومپت، کرنت، هورن­ها و باس­ها" و همچنین  سازهای ضربی پر صدا  مثل انواع  "طبل­ها و سنج ها"  که در این موسیقی حرکت را نظم می بخشند استفاده می کنندکه در ارتش های کـهن و  برای عـلامت­دادن و بالا بردن روحیه سربازان و همچنین در تشریفات رسمی  مثل  استقبال­ها، بدرقه­ها، مراسم و اعیاد و غیره  کاربردی خاص محسوب می شده و هم­اکنون استفاده می شود .  گروه­های مدرن شامل سازهای  متنوع و  وسیع  از قبیل سازهای بادی چوبی و بادی برنجی و سازهای کوبه­ای و طبل­ها که قبلآ به  آن اشاره شد، وظیفه  موسیقیایی بسیار سخت و دقیقی دارند و سازگاری  مناسبی  برای نواختن آهنگ­ها و سرودهای مردمی و رایج  به خوبی مارش­های نظامی را نیز دارند . ( البته در کشورهای مختلف بسته به نوع فرهنگ کشورها از سازهای فولکور خود نیز در مارش­ها و موسیقی­های نظامی استفاده می کنند بعنوان مثال کشور ایرلند که از نی انبان که ساز محلی این کشور می باشد در موسیقی های نظامی خود استفاده می کنند ). (مصاحبه حضوری   با سرهنگ فاضلی: 1393)                         
در یک دسته کوچک نظامی 30 نوازنده وجود دارند که سازهای  بادی برنجی در جلوی دسته، باس درام یا همان طبل بزرگ در مرکز  و  سازهای  بادی چوبی در عقب دسته  جای می گیرند . لازم  به ذکر است که سازهای زهی بدلیل سختی در نواختن و مشکل حمل و نقل در ارکستر نظامی وجود ندارند
.

تاریخچه موسیقی نظام

آریاییها

  آریاییها مردمی دامپرور بودند که در دشت­های سرد سیبری (جایی که اکنون بخشی از روسیه است) زندگی می کردند. آنها بر اثر یخبندان­های بسیار شدید مجبور به مهاجرت شدند. گروهی از آنها که  «آریائیک» نام داشتند، حدود ٥٥٠٠ سال پیش به سمت اروپا و آلمان مهاجرت کردند. دسته ی «هند و اروپایی» حدود ٤٥٠٠ سال پیش از راه افغانستان به هند رفتند. گروه «آریانها» حدود ٣٥٠٠ سال پیش از اطراف دریای خزر وارد ایران شدند که پس از پیوند با ساکنان فلات ایران، دولت پارس، پارت و ماد را تشکیل دادند.(معطوفی1384: 17)

 با توجه به کتب تاریخی موسیقی رزمی در این دوره همچون ادوار گذشته تاریخی نمی توانست گسترش چندانی داشته باشد. چراکه سرزمین تحت سیطره آنها وسعت چندانی نداشت و فاقد نبردهای آنچنانی بود.از این رو دلیلی برای گسترش موسیقی رزمی وجود نداشته، اما پارس­ها پیروزی­های نظامیشان را با ساختن بناهای با شکوه گرامی می داشتند. (معطوفی1384: 18)

 

هخامنشیان (٥٧٠ ق.م.)

   بنا بر بعضی گزارش­های تاریخی، آنان اولین قومی بودند که از موسیقی در میدان نبرد و رزم استفاده کردند. همان طور که قدرت و توانایی امپراتوری هخامنشی در زمینه های معماری و نظامی مستند است، بنابراین با توجه به کم بودن آثار و شواهد نمی توان پذیرفت که هنر موسیقی در آن زمان رونق نداشته است. در این دوره ایران به علت وسعت جغرافیایی، که بخش عظیمی از دنیای آن زمان را در بر می­داشت، پادشاهان این امپراتوری را وادار به تدوین یک قانون خاص نمود که متأثر از قدرت روحی و معنویش باشد و قبـل از هر چیز آنان را به تشکیل ارتشی مجهز و نیرومند با روحیه ای بسیار قوی وادار کند. (معطوفی1384: 24)

ازآنجا که موسیقی هر قومی از شرایط اجتماعی و اقتصادی اش نشأت می گیرد و نیز به علت کشورگشایی و جنگهای پی در پی پادشاهان این سلسله، موسیقی به سازمان­های حکومتی راه یافت و بدون شک در اثر همین جنگها سرودهای حماسی ساخته شد.(بلوکباشی، شهیدی1381: 31)

  گزنفون3 مورخ یونانی در کتاب خود موسوم به سیروپدیا4 می نویسد: کورش برای حرکت سپاه چنین دستورداد: «صدای شیپور علامت حرکت خواهد بود و همین که صدای شیپور5 بلند شد باید همه سربازان حاضر باشند و حرکت کنند.» او سردار سپاه را فرمان داد تا با همراهان خود در جلوی صفوف سپاهیان قرار گیرد و گفت که وقتی به محل مقصود رسیدم و حملات دو سپاه آغاز شد سرود جنگی را می خوانم و شما بی درنگ جواب مرا بدهید. در موقع حمله، کوروش سرود جنگ را آغاز کرد و سپاه همگی با وی هم آواز شدند6. لشکر با صدای شیپور آماده باش حرکت می کرد. کوروش کبیر به هنگام حمله به ارتش آشور بنا برعادت خود سرودی آغاز کرد که سپاهیان با صدایی بلند و با احترام زیاد دنبال آن را خواندند و چون سرود به پایان رسید آزادمردان با قـدمهای مساوی و با کمال نظـم به راه افتادند7 و در جنگی دیگر اشاره می کند: کورش طوری از کشته شدن سربازانش مغموم شد که بعد از جنگ برای مرگ آن سربازان سرود عزا خواند و این همان سرودی است که بعدها به نام مرگ سیاوشان (سوشون) معروف شد و ایرانیان در هر سوگواری آن را می خواندند. (ملاح 1354: 12-13)

  از آثار به جا مانده آن روزگار که هم اکنون در موزه تخت جمشید نگهداری می شود کرنای8 فلزی بلندی است که در کاوشهای تخت جمشید در بالای آرامگاه اردشیر سوم کشف شد و این بهترین دلیل برای رواج موسیقی رزمی در آن دوره است. این ساز به همراه کرمیل، شیپور، صور، نفیر، بوق، سرنا، مارنای ، سنج، نقاره، کوس، گورگه، دهل و تبیره در موسیقی رزمی مورد استفاده قرار می گرفت. (جوادی 1380: 6)

 

اسکندر مقدونی(٣٣٠ق.م.)

   شاهنامه، علاوه بر داستان­های حماسی و رزمی، کتاب تاریخ ایران باستان نیز هست که حکیم ابوالقاسم فردوسی با جمع آوری متن­های تاریخی و روایت­های شفاهی، در طول ٣٠ سال، آنرا به نظم درآورد. فردوسی در گفتار اندر جنگ چهارم دارا (داریوش سوم) با اسکندر چنین روایت می کند:

 

چو اسکندر آگاه شد زین سخن          

                                    که دارای دارا چه افکند بن

بفرمود تا بر کشیدند نای     

                              عو کوس برخاست و هندی درای

(خالقی مطلق 1386: 553)

در اینجا به سه ساز اشاره می شود:

١- «نای» بر حسب جنس و ساختمان به چند نوع تقسیم می شود: اگر از چوب بسازند، نای چوبین، اگر از فلز بسازند، نای رویین و اگر از گل بسازند نای گلین است. در اینجا چون نای در کنار نام سایر سازهای رزمی و در میدان نبرد به کار رفته است دیگر اشاره به آن سازی که مولانا در مثنوی یاد می کند و یا دلدادگان به آوایش دل می بندند، نیست. (پورمندان 1379: 24)

 

 

٢- «کوس» بزرگترین ساز از خانواده سازهای کوبه ای است که به سبب عظمت و سنگینی اش، در پیکارها بر روی فیل یا شتر می­بستند. امروز این ساز از لحاظ ساختمان تکامل یافته و به آن تیمپانی می گویند.  (پورمندان 1379: 87)

٣- «هندی درای» به معنی ابزار هندی که از آن زنگ و زنگوله آویخته باشد. (پورمندان 1379: 75)

  


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

برگی از شاهنامه. موضوع: یورش ایرانیان به سپاه توران.نوع ساز: مارنای. کتاب نامور نامه ناشر:معاونت پژوهشی با همکاری اداره کل موزه های تهران١٣٧٠.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

این ساز، تنها در موسیقی رزمی مورد استفاده قرار می گرفت. از آنجا که این ساز فاقد سوراخ های جانبی است، حصول اصوات با تغییر دمیدن میسر می گردد و به همین خاطر وسعت صوتی آن محدود می باشد (٣ تا ٤ نت). امروزه این ساز کاملا منسوخ شده و تنها جنبه نمادین دارد.


سلوکیان(٣١٢ق.م.)

    پس از مرگ اسکندر، سلسله سلوکیان به دست سلوکوس سردار یونانی بنیانگذاری شد. سلوکیان به پیروی از اسکندر به ترویج فرهنگ، ادبیات و موسیقی یونان (یونانی مآب) در ایران پرداختند.(جوادی 1380: 21)

 در این دوره یونان مدرنترین کشور غربی به شمار می رفت و موسیقی ایران نیز مانند سایر هنرها تحت تأثیر فرهنگ یونانی (هلنیسم) قرار گرفت. این تأثیر پذیری سبب روابط متقابل بین تمدن ایران و یونان گردید که در دوره ساسانی به اوج خود رسید.(معطوفی1384: 32-33)

اشکانیان (پارتها) (٢٥٠ق. م)

 از مجموعه اطلاعات و اسناد موجود که از نوشته های مورخان، محققان و صاحب نظرانی چون «نلدکه» و «مارکوارت» برمی آید، بخش مهمی از شاهنامه به نقل از تاریخ اشکانی برگزار شده است و مبنای این بخش بدون شک چکامه های پهلوی است. نوشته های «پلوتارک» نیز نشان می دهد که پارتیان دهلهای چرمی داشتند که گرداگردش زنگوله هایی آویخته بود، همین سبب می شد از چندین سوی بانگی گران چون نعره درندگان وحشی و تندر رعد برخیزد. پلوتارک در داستان جنگ میان ایرانیان به سرداری سورنا و رومیان به سرداری کراسوس می نویسد: هنگامی که رومیان نزدیک شدند، سردار اشکانی فرمان داد و به یکباره دشت پر از هیاهوی نقاره و خروشهای بیمناک و دلخراش شد، زیرا اشکانیان سپاه را با شیپور و سازهایی از آن دست به جنگ بر نمی انگیزند، بلکه «نقاره» را در این گوشه و آن گوشه گذارده و همه را همزمان می نواختند. بسیاری از یادگارهای تصویری موسیقی ایران مربوط به این دوره است. این یادگارها نقوش بر سنگ­ها و جام­ها هستند.در واقع، موسیقی تبدیل به اصیل­ترین موضوع نقاشی در این دوره شد. (جوادی1380: 23)

ساسانیان(٢٢٦م.)

موسیـقی رزمی در دوره ساسانیان به هنگام مبارزه برای ایجـاد هـراس در دل دشمن و تقویت روحیه سربازان، از اهمیت خاصی برخوردار بود و ارزش نوازندگان سازهای رزمی، با نگهداری درفش فرماندهی همطراز بود، زیرا به علت کمبود امکانات فرمانده در کشاکش جنگ و همچنین همهمه و غوغای جنگجویان، رساندن پیام به سربازان ممکن نبود. از این رو فرمانها را از طریق سازها به گوش سربازان می رساندند، بطوری که نوای هر ساز مفهوم خاصی داشت، مثلاً «شیپور» مفهوم حمله و «طبل» بیانگر تعقیب و سازهای دیگر به همین روش مفهوم فرمان فرمانده را القاء‌ می کردند، در نتیجه تعدادی از نوازندگان موظف به خدمت و انجام وظیفه در واحد فرماندهی می شدند. (ملاح 1354: 19) از منابع مهم و موثق دوره ساسانیان می توان به نقش برجسته های شکار گوزن و گراز در کوههای بیستون اشاره کرد.                              از منابع مهم و موثق دوره ساسانیان می توان به نقش برجسته های شکار گوزن و گراز در کوههای بیستون اشاره کرد. در هیأت نوازندگان موسیقی نظامی که در سمت راست صحنه شکار گوزن است، شش نوازنده دیده می شود که در دو ردیف قرار گرفته اند (سه نفر نشسته و سه نفر ایستاده). در ردیف بالا، اولین نفر از سمت چپ در حال نواختن نوعی «طبل» است. نفر دوم آن سه نفر که نشسته اند، سازی را می نوازد که مسلماً نوعی از «شیپور» است و بعید نیست همان «رویین نای» باشد که مکرر در شاهنامه با آن برخورد می شود (به احتمال زیاد این ساز همان شیپور بلندی است که در دوره ساسانی معمول بوده و بعد از اسلام آنرا «رویین نای» یا «نای رویین» گفته اند. نفر سوم این ردیف نیز ظاهراً چند ضرب یا «نقاره کوچک» روبروی خویش دارد و با در نظر گرفتن وضع دستهای نوازنده و شکل احتمالی آنها می توان حدس زد که ساز یا سازهای مزبور ضربی است(شکل یک). پروفسور کریستن سن10 و دکتر اونوالا11 احتمال داده اند که این ساز همان است که به آن طاسه می گفتند و هنوز هم هندوستان متداول است.چنانچه ملاحظه می شود سازهای رزمی در عهد ساسانی از اهمیت فراوان برخوردار بوده است.




 

 

شکل١: قسمتی از نقش برجسته شکار گوزن، عکس: بر گرفته ی قسمتی از کتاب تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان،انتشارات مرکز نشر دانشگاهی١٣٧٣.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
امتیاز دهی