پدافند در جنگ
 

بررسی نقش و عملکرد پدافند هوایی در یکصد روز اول جنگ

 

سال‌های دفاع مقدس آن چنان فرصتی را برای رشد و بالندگی بسیاری از نهادها و سازمانهای نظامی و غیر نظامی فراهم کرد که اگر فرصت فوق فراهم نمی‌شد، رشد و بالندگی این سازمان‌ها امکان‌پذیر نبود.

از جمله سازمان‌های نظامی که هشت سال دفاع مقدس فرصت مناسبی برای رشد و بالندگی آن محسوب شد، پدافند هوایی می‌باشد. در سال‌های دفاع مقدس، پدافند هوایی به عنوان زیر مجموعه‌ای از نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شد.

 دفاع هوایی فرایندی چند بعدی، چند لایه و در سطوح مختلف محسوب می‌شود. لذا فرماندهی پدافند هوایی به عنوان بازوی اصلی نیروی هوایی جهت صیانت از آسمان ایران اسلامی شناخته می‌شد.

پس از تغییر رویکرد مسئولان نظام در خصوص نحوه دفاع در برابر هواگردهای دشمن و انتقال سنگینی دفاع هوایی از دفاع هوایی هواپایه به زمین پایه، فرماندهی پدافند هوایی اهمیت بیشتری یافت. تا آنجا که تجمیع تمام توان پدافند هوایی( در همه نیروها و سازمانهای نظامی و انتظامی) در غالب یک فرماندهی مشترک و ارتقاء سطح تصمیم گیری شبکه فرماندهی و کنترل پدافند هوایی معنا پیدا کرد. راه‌اندازی ستاد کل پدافند هوایی کشور در همین راستا بود.

این مقاله به بررسی نقش و عملکرد مجموعه‌ای می‌پردازد که در سال‌های دفاع مقدس با ایستادگی و مقاومت بیش از 600 فروند هواپیمای بعثی را سرنگون کرده و عراق را مجبور به سه بار نوسازی نیروی هوایی خود کرد. در ابتدای جنگ، ایران حدود 480 فروند هواپیمای جنگی و بیش از 600 فروند بالگرد در برابر 654 فروند هواپیمای جنگی و 200 فروند بالگرد رزمی در اختیار داشت نیروی هوایی عراق در سال‌های ابتدایی جنگ تحمیلی بر علیه ایران از هواپیماهای میگ-19 و میگ-21 استفاده می‌کرد ولی در سال آخر جنگ بهره‌مند از انواع هواپیماهای میگ-25، سوخو-24، میراژ و... بود. ضمن اینکه بهره‌مندی نیروی هوای عراق از خلبانان و مستشاران فرانسوی، روسی، مصری، آلمان شرقی و...، این نیرو را به عصاره نیروهای هوایی ده‌ها کشور غربی و شرقی مبدل کرده بود. با توجه به اینکه پدافند هوایی در انجام وظایف خود به صورت مستقیم با مردم اقصی نقاط کشور همراه بود شاید بتوان ادعا کرد که سخن گفتن از پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران، سخن گفتن از صبر، ایستادگی و مقاومت مردم ایران در سال‌های دفاع مقدس است.

برای بررسی وضعیت پدافند هوایی ایران اسلامی در یکصد روز اول جنگ تحمیلی خصوصاً وضعیت فرماندهی پدافند هوایی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، ابتدا به بررسی وضعیت این سازمان نظامی قبل از جنگ تحمیلی می‌پردازیم.

 

وضعیت پدافندهوایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ،پدافندهوایی همچون سایر نیروهای انقلابی در معرض آسیب نیروهای ضدانقلاب قرار گرفت. از جمله اینکه سایت راداری کرج در معرض حمله ضدانقلاب قرار گرفته و تعدادی اسلحه نیز از حمله ناکام آنها برجای ماند[5]. چندماه بعد و در آذر ماه 1358 در منطقه مرزی ایلام یک یک گروه مسلح ضدانقلاب به سایت راداری- مخابراتی «نخجیر» واقع در غرب ایلام حمله کرده و خساراتی را به آن مرکز حساس پدافندهوایی کشور وارد کردند...»[6] هدف اصلی این در گیریها آسیب رساندن به توان پدافندهوایی کشور ودر نهایت کاهش امنیت کشور قلمداد می شود.

از جمله خدمات پدافند هوایی به انقلاب اسلامی، آموزش نظامی نیروهای مردمی توسط کارکنان پدافند هوایی می‌باشد. حضور برخی از کارکنان پدافند هوایی در سازمان‌ها و نهادهای مختلف جهت حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی نیز از جمله خدمات پدافند هوایی به ایران اسلامی می‌باشد.

 

عملکرد پدافندهوایی قبل از آغاز جنگ

برابر اسناد ومدارک موجود تا هیجدهم شهریور 1359 درگیریهای پراکنده وگاه غیر موثری بین واحدهای پدافندهوایی ایران و هواپیماهای عراقی رخ داد اما هجدهم شهریور 1359 را باید آغازی خوب برای حضور پدافندهوایی در دفاع مقدس دانست، زیرا دراین روز 3فروند بالگرد و 2فروند هواپیمای عراقی براثر آتش پدافندهوایی سرنگون شدند. روز بعد نیز یک فروند بالگرد عراقی در حوالی (آق داغ) قصرشیرین سرنگون شد. در بیست و سوم شهریور نیز لشکر 81 زرهی از اصابت قرار گرفتن 2 فروند هواپیمای عراقی توسط آتش ضدهوایی خبر داد[7].

ارتش و نیروهای زیرمجموعه آن به صورت کلی  با مشکلاتی نظیر عدم انسجام درونی، اخراج فرماندهان رده بالا و مستشاران خارجی، عدم سرویس و نگهداری مناسب جنگ‌افزارها و درنتیجه عدم آمادگی عملیاتی جنگ‌افزارها و... مواجه بود که منجر به کاهش توان رزمی ارتش جمهوری اسلامی ایران به 50 درصد سال قبل از انقلاب شده بود. البته  این موارد منجر به کاهش تلاش کارکنان ارتش به وی‍ژه پدافند هوایی نشد زیرا موارد مورد اشاره از ساقط شدن هواگردهای متجاوز عراقی قبل از آغاز رسمی نشان‌دهنده هوشیاری کارکنان پدافند هوایی پیش از آغاز رسمی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است.

 

 

وضعیت پدافندهوایی در ابتدای جنگ[8]

علی‌رغم تمام مشکلات و ناآمادگی‌های نیروهای مسلح که اجزای آن تا پائین ترین رده گریبانگیر آن بودند، نیروی هوایی و پدافند هوایی در شرایط مطلوب‌تری نسبت به سایر نیروها قرار داشتند. به طوری‌که نیروی هوایی اولین نیرویی بود که پاسخ دندان شکن به تجاوز عراقیها داد و عملیات کمان 99 را به مورداجرا قرارداد. پدافندهوایی نیروی هوایی نیز ازاین قائده مسثنی نبود. هواپیماهای نیروی هوایی با حمایت و پشتیبانی ایستگاه‌های راداری پدافند هوایی به پرواز درآمدند و افسران کنترل شکاری  مستقر در ایستگاه‌های رادار کرج، تبریز، شیراز، دزفول، سوباشی و... با شرح وظایف مشخص[9] اقدام به انجام وظیفه در خصوص عملیات کمان 99 کردند. این نکته قابل ذکر است که در ساعت 1405 مورخه  31 شهریور 1359 تمامی جنگ افزارهای پدافند هوایی در حالت آتش به اختیار قرار می گیرند[10].

 برابرجدول وضعیت تجهیزات پدافندهوایی در سال 1359، پدافند هوایی نیروی زمینی دارای تجهیزاتی همچون توپ‌های ضدهوایی در کالیبر 5/14 میلی‌متری، 23 میلی‌متری، 57 میلی‌متری، موشک‌های دوش پرتاب سام 7، سامانه پدافندهوایی شلیکا، پدافند هوایی نیروی هوایی دارای تجهیزات پدافندهوایی همچون توپ‌های ضدهوایی  23 میلی‌متری، 35 میلی‌متری، سامانه راداری اورلیکن، سامانه راداری موشکی راپیر، سامانه راداری موشکی هاوک، نیروی دریایی دارای سامانه راداری موشکی تایگرکت و ناوهای مجهز به موشک‌های سطح به هوا بود. نکته قابل ذکر این است که ایران به دلیل تحریمهای  وضع شده در طول جنگ نتوانست کمبودات تجهیزات عمده خود را تامین کند .به عنوان مثال  هیچ هواپیمای جدیدی به خط پرواز نیروی هوایی ایران اضافه نشد و هواپیماهای قبلی  وبه جای مانده از رژیم  پهلوی نیز به دلیل فرسودگی قطعات و عدم جایگزینی قطعات جدید دچار شرایط خاص بودند.در این خصوص ژنرال هیکمن (از فرماندهان وقت ارتش آمریکا)می گوید:«اگر این تجهیزات در هرارتشی بود غیرعملیاتی منظور می شد و اجازه پرواز نمی‌یافت تا به نبردهای هوایی ادامه دهد...». در شرایط فوق و در زمان حضور کم رنگ پدافندهوایی هواپایه، پدافندهوایی به ویژه زمین بهوا با فشار بیشتری مواجه می شد.

ترفند ضربت نخست عراقی‌ها،تلنگری بر نیروی هوایی و پدافندهوایی  ج اا

عراقی‌ها با تصور اینکه نیروی هوایی ایران اصلی‌ترین خطر در برابر آن‌ها است[11] و با الهام گرفتن از حمله غافلگیرانه رژیم صهیونیستی در جنگ 6روزه[12]، با استفاده از ده‌ها فروند هواپیمای عراقی در ساعت 1400 روز 31 شهریور 1359 با عبور از مرزهای ایران از 4 فرودگاه اصلی، 19 شهر ایران را مورد حمله قرار دادند .آن‌ها سعی در نابودی نیروی هوایی ایران بر روی زمین داشتند. در این حمله نیروی هوایی عراق از دستیابی کامل به اهداف خود بازماند زیرا بیشتر هواپیماهای ایرانی در آشیانه های بتونی و ضدبمب  نگهداری می شد.  از سوی دیگر پدافند هوایی نیز با هدف قرار دادن هواپیماهای متجاوز و ساقط کردن تعدادی  از هواگردهای عراقی، مانع از دستیابی نیروی هوایی عراق به اهداف قبلی شدند. هواپیماهای گشت نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران(نهاجا) در شهرهای تبریز ، همدان ، دزفول ، بوشهر و تهران توسط سایت های راداری شهرهای پیش گفته و بهبهان و کرج به صورت مداوم به سمت پروازهای کشف شده دشمن هدایت شده[13] و جنگ و گریز آغاز می شود[14].

مقام معظم رهبری که در آن زمان نماینده حضرت امام (ره) در شورای عالی دفاع بودند در ارائه گزارش خود به مجلس در اول مهرماه 1359 به توان بالای پدافندهوایی در جنگ ،ساقط نمودن هواپیمای میگ عراقی توسط پدافندهوایی و اسارت خلبان آن اشاره می کند[15]. سرلشکرعراقی (وفیق السامرایی) از مسئولان استخبارات عراق در مورد حمله هوایی عراقیها در 31/6/59 می گوید:« با فرارسیدن شب معلوم شد که نتیجه حمله هوایی ما کاملا ناامیدکننده است.همه زیانی که به ایران وارد شد ه بود ،انهدام یک هواپیمای جنگنده ویک هواپیمای مسافربری بود.درحالی که ما یک فروند هواپیمای بمب افکن سنگین ساخت شوروی (سابق) از نوع توپولوف 16 از دست دادیم. این هواپیما با آتش موشک زمین بهوا راپیر درحوالی استان ایلام و در راه عزیمتش برای بمباران پایگاه هوایی اصفهان سرنگون شد و کلیه خدمه آن به هلاکت رسیدند. یک فروند دیگر از این نوع هواپیما را در شمال عراق ،بوسیله موشک راپیر ایرانی در سال 1974 از دست داده بودیم .»[16]

در واکنش به این حرکت گستاخانه، در اول مهر1359 نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران با به پرواز در آوردن 200 فروند هواپیمای جنگی و عبور دادن 140 فروند از آن‌ها برفراز عراق وحمله به همه پایگاه‌ها، فرودگاه‌ها و مراکز مهم عراق[17] چنان ضربه‌ای به نیروی هوایی عراق وارد کرد که عراقی‌ها بعدها مجبور به تقویت نیروی هوایی خود با هواپیماهای شرقی وغربی شدند. از سویی دیگر نیروی هوایی ج.ا.ا با استفاده از فانتوم‌ها وتایگرها (اف-5) در کنار هوانیروز با حمله به تانک‌ها و یگانهای زرهی عراقی سعی در کند کردن سرعت پیشروی عراقی‌ها داشتند. برخی از شکارصدها تانک و نفربر عراقی و کشته شدن هزاران سرباز دشمن در همان 15 روز اول جنگ براثر هزاران سورتی پرواز خلبانان ایرانی خبر می‌دهند. در کنار عملکرد مناسب نیروی هوایی ج ا ا، پدافندهوایی نیز باخروج از شرایط اضطراری حاکم بر نیروهای نظامی در دو سال اول انقلاب، رفته رفته اقتدار خود را باز می‌یابد. رادارهای مستقر در منطقه اقدام به ثبت و رهگیری پروازهای عراقی در آن‌سوی مرزها کردند و به محض تغییر مسیر هواپیماهای فوق به سمت ایران به آن‌ها اخطار داده و هنگام وارد شدن به آسمان کشور پدافندهوایی زمین پایه به ویژه توپ‌های ضدهوایی به سمتشان تیراندازی می‌کردند. به عنوان مثال در بیست و پنجم خرداد 1359 یک فروند هواپیمای عراقی را برفراز سایت نخجیر ایلام مورد هدف قرار داده و به سمت آن تیراندازی کردند[18]. در هشتم شهریور 1359، ستاد مشترک ارتش طی دستوری به نیروی هوایی تذکر می‌دهد که در برابر پرواز هواپیماهای عراقی واکنش مناسب نشان دهد. ضمن اینکه در همان دستور از نیروی زمینی و همه عناصر رزمنده ابلاغ می‌کند که در صورت تجاوز هواپیماهای عراقی به آسمان ایران با هر اسلحه‌ای که در اختیار دارند هواپیماهای دشمن را مورد اصابت قرار دهند[19]. این دستور را می‌توان گام نخست در بوجود آوردن وحدت فرماندهی و مدیریت یکپارچه سامانه‌های پدافندهوایی نیروهای مختلف به حساب آورد. هرچند یکپارچگی دستورات صادره و هماهنگی اقدامات انجام شده در برابر هواگردهای دشمن توسط پدافندهوایی نیروهای مختلف نظامی تا سال‌ها دل مشغولی فرماندهان عالیرتبه جنگ بود.

 

خرید هواپیماهای میراژ اف-1 و سوپراتاندارد و فشار مضاعف بر پدافندهوایی

عراقی‌ها در نیمه آبان 1359 اولین محموله هواپیماهای میراژ F1 خود را سه ماه زودتر از موعد مقرر از فرانسوی‌ها دریافت می‌کنند. در مقابل نیروی هوایی ج ا ا به دلیل تحریم‌ها در استفاده از تجهیزات خود با احتیاط بیشتری عمل می کند.این مسئله فشار مضاعفی را بر روی پدافندهوایی وارد می سازد. البته مدتی بعد هواپیماهای میراژ عراقی به هدفی آسان برای سامانه‌های پدافندهوایی ایران به ویژه هاوک و اسکای‌گارد (از سال 63 به بعد) تبدیل می‌شود.

 

عملکرد پدافندهوایی در حمایت از گردان 283 در هفته اول جنگ تحمیلی

یکی از موارد عملکردی پدافند هوایی در یکصد روز اول جنگ تحمیلی، ایجاد چتر حمایتی و پوشش پدافندی از گردان 283 می‌باشد. عملکردی که نقش به­سزایی در کسب موفقیت گردان 283 و همچنین خلبانان ایرانی در حال پرواز بر فراز منطقه درگیری داشت. بازگویی این عملکرد نمونه کوچکی از اهمیت نقش پدافند هوایی در ممانعت از پیشروی نیروهای عراقی در یکصد روز اول جنگ تحمیلی است.

با توجه به اسناد ومدارک موجود و با در نظر گرفتن محدوده جغرافیایی درگیری گردان 283 (محدوده جسر نادری)، در هفته اول جنگ تحمیلی سایت­­های راداری آبدانان، بهبهان و دهلران[20] در حال انجام ماموریت تجسس ،کشف و شناسایی انواع هواگرد پروازی بر فراز آسمان منطقه درگیری گردان 283 بودند. برد راداری این سایت‌ها تا کیلومترها داخل خاک عراق بود. لذا به راحتی پرواز هرنوع هواپیما و یا بالگرد عراقی به سمت منطقه درگیری گردان 283 را مشاهده کرده و با توجه به وجود سایت‌های هاوک شماره 2 (مستقر در جاده بن جعفر در جنوب دزفول ) و شماره 3 (مستقر در نزدیکی سد علی کله در شمال دزفول) پدافندهوایی ارتفاع متوسط در برابر هواپیماهای عراق آنچنان به خوبی اعمال شد که رزمندگان گردان 283 با حداقل آسیب در برابر هواپیماهای عراقی مواجه شدند. از سوی دیگر، همانگونه که ذکر شد یکی از ماموریت‌های در نظر گرفته شده برای نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در روزهای اول جنگ، مقابله با پیشروی تانک‌ها وتجهیزات زرهی ارتش عراق بود. هواپیماهای نیروی هوایی تحت کنترل رادارهای آبدانان، بهبهان و دزفول و هدایت افسران کنترل شکاری مستقر در سایت‌های فوق با حداقل مخاطره اقدام به پرواز بر فراز آسمان منطقه درگیری کرده و موفق به بمباران مواضع نیروهای عراقی شدند. این مسئله منجر به بروز ضعف مفرط در نیروهای عراقی و افزایش توان روحی رزمندگان گردان 283 شد. ضمن اینکه حضور افسر رابط هوایی در کنار رزمندگان گردان 283 خود شاهدی براین مدعاست که پدافندهوایی و نیروی هوایی حتی دردرگیری‌های مستقیم نیز همراه گردان 283 بودند. چینش سامانه‌های ضدهوایی 23 میلی‌متری و همچنین اورلیکن نیز سبب شد که هواپیماهای عراقی نتوانند به راحتی از ارتفاع پست پرواز کرده و مزاحمتی برای نیروهای سطحی ایرانی به وجود آورند.

مشکلات پیش آمده بر علیه پدافندهوایی

از جمله مشکلاتی که همزمان با آن ایام برعلیه سایت‌های راداری پدافندهوایی مستقر در منطقه انجام شد انجام شنود بود که این مسئله در خصوص سایت رادار دهلران با حساسیت بیشتری از سوی بعثی‌ها انجام می‌شد. نکته جالب توجه در خصوص سایت رادار دهلران مقاومت و ایستادگی کارکنان سایت موصوف تا آخرین لحظه است که این مقاومت از سوی ستاد فرماندهی پدافند هوایی به «مقاومت تا آخرین قطره خون» تعبیر می شود. مسئله بعدی حمله مستقیم هواپیماهای عراقی به سایت‌ها و مواضع پدافندهوایی بود. از جمله اینکه در سوم مهرماه 1359، «سایت رادار دهلران با وجود عکس‌العمل به موقع جنگ‌افزارهای پدافند هوایی توسط سه فروند جنگنده عراق بمباران می‌شود ...با تلاش کارکنان نگهداری سامانه، بخش اعظمی از سایت مجدداً عملیاتی می‌شود.»[21] همچنین در ششم مهرماه 1359 «تعداد چهار فروند هواپیمای عراقی اقدام به بمباران سایت رادار دزفول می‌کنند که بر اثر تیراندازی جنگ‌افزارهای زمین به ‌هوای مستقردر سایت رادار، آسیب جدی به سایت وارد نمی‌شود.»[22]

همکاری همه‌جانبه پدافندهوایی و نیروی هوایی در راستای تامین دفاع هوایی محل درگیری گردان 283 و مناطق همجوار علاوه بر اینکه منجر به رفع مشکلات پیش‌آمده منتج به ساقط کردن ده‌ها فروند هواپیمای دشمن نیز شد.از جمله موارد ساقط کردن هواپیماهای عراقی می‌توان به هواپیماهای ساقط شده نیروی هوایی عراق در هفته نخست جنگ تحمیلی شد.

 

هدایت هواپیماهای طرح پدافندی بر علیه هواگردهای متجاوز توسط افسران کنترل شکاری

بر اساس شرح وظایف پدافند هوایی، هدایت هواپیماهای طرح پدافندی نیروی هوایی(نظیر اف-14 و...) از لحظه برخاستن از روی باند تا رویت هدف توسط خلبان بر عهده افسر کنترل شکاری مستقر در ایستگاه راداری پدافند هوایی است. در یکصد روز اول جنگ که هجوم بی امان هواگردهای عراقی به اقصی نقاط میهن اسلامی، منجر به افزایش به پرواز در آوردن هواپیماهای طرح پدافندی در غالب اسکرامبل و گشت مسلح هوایی (CAP)  شده بود، فشار مضاعفی بر پدافند هوایی وارد شد. هماهنگی بین خلبانان نیروی هوایی و افسران کنترل شکاری پدافند هوایی همواره ضامن کسب موفقیت در ماموریتها بود.

 

بازخوانی استقامت و ایستادگی  پدافند هوایی زمین به هوا در عملیات ها

پدافند هوایی در یکصد روز اول جنگ تحمیلی علاوه بر دفاع از فضای کل کشور و نقاط حساس و حیاتی در عملیات های آفندی آزادسازی سوسنگرد(26 آبان 59 )، عملیات آفندی تنگه حاجیان(14 دی 59)، عملیات آفندی نصر(15 دی 59 )، عملیات آفندی خوارزم(ضربت ذوالفقار)( 19 دی 59) و... حضور فعال داشته و ده ها فروند هواگرد دشمن( اعم از هواپیما و بالگرد) را مورد اصابت قرار داد. عملکرد کارکنان پدافند هوایی زمین به هوا در کسب چنین نتایجی غیر قابل انکار است.

مرور عملکرد کارکنان پدافندهوایی مستقر در سایت‌ها و مواضع پدافندهوایی در یکصد روز اول دفاع مقدس[23]، نشان‌دهنده پایداری و استقامت جوانمردانه نسلی سرافراز از فرزندان ایران اسلامی است که گمنام و بی‌ادعا مطیع امر رهبر خود بودند و امروز سرافراز از عملکرد خود نشان سربلندی را بر سینه ستبر نصب کردند. درود الهی برآن مردان بی‌ادعا     

 رضا جهانفر

                       



[1] دفاع هوایی هواپایه، دفاع هوایی زمین پایه، دفاع هوایی دریا پایه از ابعاد مختلف دفاع هوایی محسوب می شوند.

[2] بعدها قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاء(ص) بر اساس تجربیات سال‌های دفاع مقدس و با در نظر قراردادن اعمال وحدت فرماندهی بر کلیه جنگ‌افزارهای پدافند هوایی در همه سازمانهای نظامی و انتظامی و به عنوان ادامه راه ستاد کل پدافند هوایی کشور تشکیل شد.       

 

[3] جهانفر،رضا، اولویت اول،(1391)، نشرآجا، چاپ اول،تهران،ص 79

[4] در میان نیروهای مختلف ارتش، پدافند هوایی بر اساس شرح وظایف خود و ماموریت های محوله، در غالب دفاع از شهرها و تاسیسات حیاتی در برابر هواگردهای دشمن، در مناطق مختلف شهری و روستایی کشور حضور داشته و این حضور منجر به تقویت تعامل مردم با پدافند هوایی شد.

[5] فایل صوتی مصاحبه با امیر سرتیپ بازنشسته سید محمد رفیع رضوی- فرمانده وقت سایت رادار کرج

[6] رضا جهانفر-مقاله حافظان آسمان-مجله صف-مهرماه 1389 –شماره 359-ص68

[7] جهانفر،رضا،مقاله حافظان آسمان،مجله صف،مهرماه 1389،شماره 359،ص 69

[8] جهانفر، رضا، اولویت اول، صص90 و 91

[9] وظایفی همچون هدایت هواپیماهای تانکر سوخت رسان و...

[10] حجامی، محمود، جهانفر،رضا، قدر تشنگی،(1391)، نشر روناس، چاپ اول، تهران، ص 18

[11] با توجه برتری زرهی عراق بر ایران

[12] که طی آن صهیونیست‌ها با استفاده از عنصر غافلگیری ظرف 6ساعت نیروی هوایی مصر ،سوریه،اردن،لبنان وحتی عراق را زمینگیر کردند

[13] حجامی، محمود، جهانفر،رضا، قدر تشنگی،(1391)، نشر روناس، چاپ اول، تهران، ص 18

[14] توضیح بر اینکه هدایت هواپیماهای خودی بر عهده افسران کنترل شکاری مستقر در سایتهای راداری پدافندهوایی صورت می گیرد

[15] صنایع هوایی-شهریور 1380-ش 123 –ص 10

[16] ویرانه دروازه شرقی ص 57

[17] به غیر از پایگاه الولید که در غرب عراق وجود دارد و بعدها در عملیات H3 توسط هواپیماهای ایرانی  مورد حمله قرار گرفت

[18] تاریخ نظامی جنگ –جلد2 ص 167

[19] تاریخ نظامی جنگ تحمیلی-جلد2-ص 194

[20] بعد از اشغال سایت رادار دهلران توسط بعثی‌ها در تاریخ ششم مهرماه 1359 ،سایت­های رادار دزفول و اهواز مستقر وعملیاتی شد.

[21] صف ،شماره 370،مهرماه 1390،مقاله روزشمار هفته اول دفاع مقدس از منظر پدافندهوایی،رضا جهانفر ،محمود حجامی

[22] همان منبع

[23] نظیر حوزه درگیری گردان 283

 
 
امتیاز دهی