منو اشيا عمودي
صفحه اصلي
29 فروردین سال1388
به مناسبت روز ارتش
روز ارتش
ورود
به مناسبت روز ارتش
ناگفته هایی از قدرت پدافندی ایران در هشت سال دفاع مقدس ناگفته هایی از قدرت پدافندی ایران در هشت سال دفاع مقدس
به مناسبت 29 فروردین، روز ارتش جمهوری اسلامی ایران
 رضا جهان فر
 
علی رغم تمام مشکلات و عدم آمادگیهای نیروهای مسلح در آغاز جنگ تحمیلی، نیروی هوایی در شرایط مطلوبتری نسبت به سایر نیروها قرار داشت. به طوریکه نیروی هوایی اولین نیرویی بود که پاسخ دندان شکن به تجاوز عراقیها داد و عملیات کمان 99 را به مورداجرا قرارداد.پدافندهوایی نیروی هوایی نیز ازاین قائده مسثنی نبود. بنا به اسناد موجود، عراقیها قبل از آغاز رسمی جنگ بارها مرتکب تجاوزات هوایی شده و پدافند هوایی در اکثر موارد اقدامات خاص خود را به خوبی انجام داده بود. البته درپاره ای از تجاوزات هوایی هدف عراقیها محک زدن توان عملیاتی پدافندهوایی بود. البته از نظر میزان آمادگی پدافندهوایی، نمی توان ادعا نمود  که پدافندهوایی در آمادگی  کامل به سرمی برد زیرا به دلایلی که درتمام ارتش فراگیر بود، توان پدافندهوایی تا حدی کاهش یافته بود. برابرجدول وضعیت تجهیزات پدافندهوایی در سال 1359 ،نیروی زمینی دارای تجهیزاتی همچون توپهای ضدهوایی در کالیبر 5/14 م م ،23 م م ،57 م م ،موشکهای دوش پرتاب سام 7،سامانه پدافندهوایی شلیکا، نیروی هوایی دارای تجهیزات پدافندهوایی همچون توپهای ضدهوایی  23 م م، 35 م م ، سامانه راداری اورلیکن، سامانه راداری موشکی راپیر، سامانه راداری موشکی هاگ، نیروی دریایی دارای سامانه راداری موشکی تیگرکت، ناوهای مجهز به موشکهای زمین به هوا بود. نکته قابل ذکر این است که ایران به دلیل تحریمهای  وضع شده در طول جنگ نتوانست کمبودات تجهیزات عمده خود را تامین کند. به عنوان مثال  هیچ هواپیمای جدیدی به خط پرواز نیروی هوایی ایران اضافه نشد و هواپیماهای قبلی  وبه جای مانده از رژیم  پهلوی نیز به دلیل فرسودگی قطعات و عدم جایگزینی قطعات جدید دچار شرایط خاص بودند. در این خصوص ژنرال هیکمن (از فرماندهان وقت ارتش آمریکا)             می گوید:"اگر این تجهیزات در هرارتشی بود  غیرعملیاتی منظور می شد واجازه پرواز نمی یافت تا به نبردهای هوایی ادامه دهد...".در شرایط فوق و در زمان حضور کم رنگ  پدافندهوایی هواپایه ،پدافندهوایی خصوصا زمین به هوا با فشار بیشتری مواجه می شد.
 
 
ضربت نخست عراقیها ،تلنگری برنیروی هوایی و پدافندهوایی  ج اا
عراقیها با تصور اینکه نیروی هوایی ایران اصلی ترین خطر در برابر آنها می باشد(با توجه به برتری زرهی عراق بر ایران)وبا الهام گرفتن از حمله غافلگیرانه رژیم صهیونیستی در جنگ 6روزه (که طی آن صهیونیستها با استفاده از عنصر غافلگیری ظرف 6ساعت نیروی هوایی مصر ،سوریه،اردن،لبنان وحتی عراق را زمینگیر کردند)،با استفاده از دهها فروند هواپیمای عراقی در ساعت 1400 روز 31 شهریور 1359 با عبور از مرزهای ایران، 4 فرودگاه اصلی و 19 شهر ایران را مورد حمله قرار دادند. آنها سعی در نابودی نیروی هوایی ایران در  بر روی زمین داشتند. در این حمله نیروی هوایی عراق از دستیابی کامل به اهداف خود بازماند زیرا بیشتر هواپیماهای ایرانی در آشیانه های بتونی و ضدبمب  نگهداری می شد. مقام معظم رهبری  که در آن زمان نماینده حضرت امام (ره) در شورای عالی دفاع بودند در ارائه گزارش خود به مجلس در اول مهرماه  1359 به توان بالای پدافندهوایی در جنگ ،ساقط نمودن هواپیمای میگ  عراقی  توسط پدافندهوایی و اسارت گرفتن خلبان آن اشاره می کند.سرلشکرعراقی (وفیق السامرایی) از مسئولان استخبارات عراق در مورد حمله هوایی عراقیها در 31/6/59 می گوید:"با فرارسیدن شب معلوم شد که نتیجه حمله هوایی ما کاملا ناامیدکننده است. همه زیانی که به ایران وارد شده بود، انهدام یک هواپیمای جنگنده و یک هواپیمای مسافربری بود. درحالی که ما یک فروند هواپیمای بمب افکن سنگین  ساخت شوروی (سابق)  از نوع توپولوف 16 از دست دادیم. این هواپیما با آتش موشک زمین به هوای راپیر درحوالی استان ایلام  و در راه عزیمتش برای بمباران پایگاه هوایی اصفهان سرنگون شد وکلیه خدمه آن به هلاکت رسیدند. یک فروند دیگر از این نوع هواپیما را در شمال عراق، بوسیله موشک راپیر ایرانی در سال 1974 از دست داده      بودیم ."در واکنش به این حرکت گستاخانه ، در اول مهر1359 نیروی هوایی ج .ا.ا با به پرواز در آوردن 200هواپیمای جنگی وعبور دادن 140 فروند  از آنها برفراز عراق وحمله به همه پایگاهها، فرودگاهها و مراکز مهم عراق(به غیر از پایگاه الولید که در غرب عراق وجوددارد و بعدها در عملیات H3   توسط هواپیماهای ایرانی  مورد حمله قرار گرفت) چنان ضربه ای به نیروی هوایی عراق وارد کرد که عراقیها بعدها مجبور به تقویت نیروی هوایی خود با هواپیماهای شرقی وغربی شدند. در کنار عملکرد مناسب نیروی هوایی ج ا ا ،پدافندهوایی نیز باخروج از شرایط اضطراری حاکم بر نیروهای نظامی  در دو سال اول  انقلاب ،رفته رفته اقتدار خود را باز می یابد. رادارهای مستقر در منطقه اقدام به ثبت و رهگیری پروازهای عراقی در آنسوی مرزها کردند و به محض تغییر مسیر هواپیماهای فوق به سمت ایران به آنها اخطار داده و هنگام وارد شدن به آسمان کشور پدافند هوایی زمین پایه، مخصوصا توپهای ضدهوایی  به سمتشان تیراندازی می نمودند.
ماموریتهای محوله به پدافندهوایی در زمان جنگ
درزمان جنگ تحمیلی پدافندهوایی علاوه براینکه وظیفه تامین امنیت هوایی صحنه نبرد و خطوط مقدم جبهه ها را برعهده داشت وظایف دیگری از جمله تامین دفاع هوایی ازشهرها در مقابل هواپیماها وحتی موشکهای اسکاد عراقی، دفاع هوایی از  مراکز مهم و راهبردی کشور نظیر پالایشگاهها ،کارخانه ها، پلها وحتی دفاع از مراکز غیر راهبردی کشور را نیز  برعهده داشت. در جنگ نفت کشها دفاع از نفتکشهای ایرانی در برابر تهاجم هوایی عراقیها همراه با نیروی هوایی و نیروی دریایی برعهده پدافندهوایی بود. اگرچه معمولا عملکرد درخشان  پدافند هوایی به دلایل امنیتی وحفاظتی  در گمنامی تبلیغاتی رقم می خورد.
اولین درگیری موثر پدافند هوایی
تا هجدهم شهریور 1359 درگیریهایی پراکنده و گاه غیرموثر مابین واحدهای پدافند هوایی ایران وهواپیماهای عراقی رخ می داد اما  18 شهریور 1359 را باید آغازی خوب برای حضور پدافندهوایی در جنگ دانست.زیرا دراین روز 3فروند بالگرد و 2فروند هواپیمای عراقی براثر آتش پدافندهوایی سرنگون شدند. روز بعد نیز یک فروند بالگرد عراقی در حوالی( آق داغ ) قصرشیرین سرنگون شد.در بیست وسوم شهریور نیز لشکر 81 زرهی از اصابت قرار گرفتن 2 فروند هواپیمای عراقی توسط آتش ضد هوایی خبر داد.
خرید هواپیماهای میراژ F1 وسوپر اتاندارد وفشار مضاعف بر پدافندهوایی
عراقیها در نیمه آبان 1359 اولین محموله هواپیماهای میراژ F1 خود را سه ماه زودتر از موعدمقرر از فرانسویها  دریافت می کنند.در مقابل نیروی هوایی ج ا ا به دلیل تحریمها  در استفاده از تجهیزات خود با احتیاط بیشتری عمل می کند. این مسئله فشار مضاعفی را بر روی پدافند هوایی کشورمان وارد            می سازد. البته مدتی بعد هواپیماهای میراژ عراقی  به هدفی آسان برای سامانه های پدافندهوایی ایران مخصوصا هاگ و اسکایگارد (از سال 63 به بعد) تبدیل می شود. در خصوص سایر هواپیماهای خریداری شده عراق از غرب وشرق نظیر  سوپراتاندارد، میگ 25 و... نیز عملکرد پدافندهوایی ج ا ا  و عدم دستیابی کامل آنها به اهداف از پیش تعین شده خود شاهدی بر سرافرازی پدافند هوایی و ناکارآمدی نیروی هوایی رژیم بعث عراق در برابر اراده فرزندان غیرتمند ایران اسلامی  است.

موشکهای قدرتمند هاگ  معضل بزرگی برای خلبانان عراقی بود و پرواز بی دردسر را برای آنان حرام میکرد.
 
 
تجدید سازمانهای مکرر نیروی هوایی عراق
ضربات شدید  وارده از سوی نیروی هوایی ،پدافند هوایی  و هوانیروز  ج.ا.ا   منجر به تجدید سازمانهای مکرر نیروی هوایی  وناوگان هلی کوپتری عراق در دفعات مکرر شد به گونه ای که در سالهای پایانی جنگ  عراق 600 هواپیما و400 بالگرد در اختیار داشت. در خصوص تقویت نیروی هوایی و پدافند هوایی عراق در مراحل مختلف  جنگ با ایران ،کشورهای شوروی سابق، فرانسه، آمریکا، اردن، مصر و... با روشهای مختلف به تجدید ساختار ارتش عراق اقدام نمودند.به عنوان مثال بنا بر اسناد و مدارک بدست آمده، مصر در هنگام جنگ ایران و عراق، چهل لانچر و موشک سام 6 و قطعات مربوطه با قیمت 800 میلیون دلار در اختیار  عراق قرار داد. فرانسه نیز علاوه بر سامانه پدافند هوایی  رولاند، پیشرفته ترین هواپیماهای جنگی نظیر میراژ  و سوپر اتاندارد را  در دفعات مکرر در  اختیارعراق قرار داد. علاوه بر اینکه شوروی سابق در عملی  خیانتکارانه از ابتدای جنگ انواع سلاحهای آفندی و پدافندی را در اختیار عراقیها قرار می دهد از هر فرصتی نیز برای تکمیل جنایت خود در برابر مردم مظلوم ایران استفاده می کند. چنانکه پس از پیروزی غرورآفرین ایرانیها در عملیات کربلای 5 در سال 1365، مقامات شوروی سابق به بغداد رفته و طی مذاکراتی عراق را به جنگنده های رهگیر میگ 29  و جنگنده میگ 27 مجهز می کنند. عراقیها در طول مدت جنگ با ایران بیش از 84 میلیارد دلار هزینه خرید تسلیحات جدید خریداری شده از کشورهای غربی و شرقی نمودند.این در حالیست که بنا بر اسناد و مدارک بیش از 70 درصد هزینه فوق از سوی کشورهای عربی منطقه و یا کشورهای  همسو با عراق  تامین شده است.
اعترافات
در طول جنگ، نیروی هوایی عراق از خلبانان زبده فرانسوی، روسی، مصری و... بهره می برد و از پشتیبانی اطلاعاتی  روسها ،آمریکاییها و اعراب سود می بردند. سرتیپ حسن، فرمانده سابق نیروی هوایی عراق، در سپتامبر 2004 در مصاحبه با ساندی تایمز از حضور خلبانان با تجربه مصری، کارشناسان روسی (تا رده ژنرال)، پشتیبانی اطلاعاتی آواکسهای عربستانی  و ماهواره های آمریکایی و روسی  واستفاده از این اطلاعات حتی در بمباران دقیق مواضع ایرانی خبر داد. جنگ ایران و عراق 2887 روز به طول  انجامید و بنا بر نظر نویسنده کتاب «صد جنگ بزرگ تاریخ» 371  فروند هواپیمای عراقی  ساقط شد؛ البته آمارها از مورد اصابت قرار گرفتن  حدود 600 فروند هواپیمای عراقی خبر می دهد.
 
 
ابتکارات ایرانیها در پدافند هوایی
پدافند هوایی ج.ا.ادر جنگ با عراقی ها به منظور افزایش بهره وری، ابتکارات خوبی داشت که مرور  برخی از آنها نشان از هوش بالا، خلاقیت و توانمندی بالای ایرانیان را دارد:
الف) توپ 23م م در رینگ بیرونی: کارشناسان پدافند هوایی به خوبی می دانند که لایه های مختلف پدافند هوایی به  ترتیب از نقطه آسیب پذیر و لایه درونی و با جنگ افزارهای توپخانه ای ارتفاع پست و دوش پرتابها شروع شده، در لایه های میانی به سامانه های موشکی ارتفاع متوسط مجهز شده و در لایه های بیرونی، سامانه های موشکی ارتفاع بالا تکمیل کننده لایه های مختلف دفاع هوایی از نقطه یا منطقه آسیب پذیر می باشند.
اما این شیوه چینش سامانه های پدافند هوایی در برخی از مناطق جغرافیایی پاسخگوی نیازها در دفاع هوایی نخواهد بود. زیرا هواپیماهای جنگی دشمن می توانند از هموار بودن سطح زمین و یا دریا استفاده کرده و با پرواز در سطح پایین به دور از دید راداری اقدام به حمله نمایند. ایرانیها در دفاع از برخی نقاط و مناطق فتح شده (به عنوان مثال فاو) اقدام به قرار دادن سامانه های ارتفاع پست نظیر توپ23م م در  بیرونی ترین رینگ دفاع هوایی نموده تا بدین وسیله مانع از پرواز ارتفاع پایین هواپیماهای دشمن گشته و هواپیماهای فوق در دید راداری سامانه هایی همچون هاگ قرار گیرد.
ب) انهدام موشکهای رها شده از هواپیماها و بالگرد های عراقی: یکی از ابتکارات جالب کارکنان پدافند هوایی جمهوری اسلامی ایران در طول جنگ که بر اثر مهارت و سطح آموزش بالای آنها حاصل شده بود انهدام موشکهای رها شده از هواپیماها و بالگردهای عراقی به سمت مناطق و نقاط آسیب پذیر بود. این در حالی بود که ایران در زمان جنگ هرگز به سامانه های پدافند هوایی ضد موشک مجهز نبود. این ابتکار در مقابل موشکهای اسکاد عراقی نیز به کار گرفته شد و موفقیت آمیز بود. یکی از فرماندهان پدافند هوایی ج.ا.ادر زمان جنگ، در مصاحبه خود با یکی از نشریات با بیان خاطراتی از این ابتکار، به بالا رفتن هزینه حمله عراقیها پس از دستیابی پدافند هوایی ایران به این ابتکار اشاره می کند.
ج) استفاده بهینه از شبکه دیده بان بصری: اگرچه سابقه استفاده از دیده بانهای بصری به منظور پوشاندن خلاء دید راداری در مناطق مختلف به سالها قبل از جنگ ایران و عراق  برمی گردد اما ابتکار شهید ستاری در ساماندهی شبکه دیده بانی و استفاده حداکثری از توان دیده بانان بصری، نکته ای جالب توجه می باشد که ثمرات ارزشمندی از خود به جا گذاشت.
د) سبک سازی سامانه های پدافند هوایی: از ابتکارات جالب شهید ستاری در عملیات والفجر 8 (عملیات فاو) سبک سازی سامانه های پدافند هوایی به منظور افزایش سرعت استفاده از  سامانه و افزایش چالاکی و قابلیت جابجایی سامانه پدافند هوایی می باشد.
این ابتکار منجر به افزایش کارآیی و بهره وری سامانه های پدافند هوایی ج.ا.ا  شد به گونه ای که در عملیات فوق بیش از 70 فروند هواپیماهای جنگنده و10فروند هلی کوپتر توسط دلیرمردان پدافند هوایی ساقط شد.
مطابق ابتکار شهید ستاری در سامانه هاگ، در مرحله اول برخی از واحدهای سامانه هاگ همچون رادار تجسس (PAR)، رادار تجسس ارتفاع پایین (ICWAR) و واحدهای مقابله با جنگ الکترونیک (ROR)را حذف نمود و وظیفه رادار تجسس (PAR) را به رادارهای مادر و کنترل شکاری واگذار نمود؛ بدین ترتیب که ابتدا رادارهای مادر پس از شناسایی موقعیت هدف (از نظر سمت،برد و ارتفاع) اطلاعات فوق را به سایت هاگ ارسال کرده و سامانه هاگ بلافاصله روشن شده و در همان سمت، برد و ارتفاع دریافتی بر روی هدف لاک (قفل راداری) نموده و موشک را به سوی هدف شلیک می کند و بلافاصله پس از آن مجددا جهت مصون ماندن از حمله  موشکهای ضد رادار ،خاموش می شد.
البته خارج نمودن رادارهایی نظیر PAR از جمع سایت هاگ، خود ابتکار جالبی بود که منجر به مصون ماندن رادارهای فوق از گزند موشکهای ضد رادار شد. زیرا موشکهای ضدرادار سوار بر امواج cw خود را به رادار می رساندند وآنرا منهدم می کردند.
 

بی تردید سرلشگر شهید ستاری نابغه ای فراموش نشدنی در تاریخ نیروی هوایی و پدافند هوایی بود. طرحها وابتکارات او در     زمینه های مدیریت نظامی  هنوز هم مورد توجه می باشد.
 
امتیاز دهی